Pracht en praal van de sjahs en de sjeiks

De Nieuwe Kerk in Amsterdam heeft opnieuw een grote tentoonstelling van pracht en praal uit de geschiedenis van een vreemde cultuur georganiseerd. De islam is deze keer het onderwerp, al kan die nauwelijks nog `vreemd' genoemd worden, nu het de tweede godsdienst in Nederland is. Tegen een achtergrond van klaterende fonteinen en kwetterende vogels zijn ruim driehonderd van de mooiste kunstschatten van islamitische volkeren te zien, vanaf de zevende eeuw en uit een gebied dat zich uitstrekt van Marokko tot China.

Hemelse Kunst, Aardse Schoonheid is volgens hoofd tentoonstellingen John Vrieze de grootste en kostbaarste expositie tot nu toe van de Stichting De Nieuwe Kerk, en er zijn dan ook strenge veiligheidsmaatregelen genomen. Alleen al de volumineuze hanger van jade en goud met smaragden, robijnen en parelsnoeren, geleend door het Topkapi Paleismuseum in Istanbul, moet een fortuin waard zijn. Minister-president Kok verrichte gisteren de opening in aanwezigheid van koningin Beatrix. De expositie toont onder meer keramiek, glas, koper, manuscripten, textiel en prenten. Prof. dr. Michail Piotrovski, directeur van het Staatsmuseum de Hermitage in St. Petersburg, trad op als gastconservator. Bijna eenderde van de objecten is afkomstig uit zijn museum.

De voorwerpen zijn verdeeld over kleine compartimenten met elk een eigen thema, zoals `de koran', `het paleis', `de moskee' of `het paradijs'. In het midden ligt een `paleistuin' met palmen en fonteinen, waaromheen tien belangrijke kunstvoorwerpen zijn gerangschikt.

Als blikvanger dient een grote Turkse moskeelamp van wit aardewerk, versierd met blauwe en groene ornamenten en teksten uit de koran. Hij werd in 1549 gemaakt in opdracht van sultan Suleyman de Grote voor de Rotskoepel in Jeruzalem, waar ooit Mohammed ten hemel zou zijn gestegen, en behoort nu tot de collectie van het British Museum in Londen. De lamp bevat veel karakteristieke elementen van de islamitische kunst. Deze wordt gekenmerkt door kalligrafische ornamenten, abstracte, geometrische figuren en plant- en bloemmotieven.

`Kunst' heeft bij islamitische volkeren een andere betekenis dan in de westerse wereld. Afbeeldingen van mensen en dieren waren verboden, uit angst voor afgoderij. Daarom ontwikkelde zich vooral een vorm van abstracte ornamentiek. Kunstwerken à la Michelangelo of Rembrandt zal men dan ook niet op de expositie aantreffen. In de meeste gevallen gaat het om wat wij `toegepaste kunst' zouden noemen. Veel voorwerpen zijn gemaakt om te betasten, in de handen rond te draaien, en de koranteksten te lezen. ,,Het is een geschenkcultuur. Men gaf mooie geschenken en kreeg ook weer geschenken terug'', zegt Vrieze.

De titel van de tentoonstelling slaat op een hadith, een overlevering van Mohammed die luidt: `Waarlijk, God is schoonheid en houdt van schoonheid.' Het maken van mooie voorwerpen werd gezien als een vorm van devotie, zo ook het genieten ervan. Aards bezit was een voorproefje van de weelde die gelovigen in het paradijs te wachten stond. Wie het kon betalen, omringde zich daarom met kunstvoorwerpen en ondersteunde de kunstenaars. Vooral de kalligrafen genoten hoog aanzien.

Een bijzondere bijdrage op het gebied van kalligrafie bestaat uit een aantal korans vanaf de 10de eeuw uit de particuliere collectie van Nasser D. Khalili uit Londen. Khalili leende ook een deel van de satijnen gordel van de Ka'ba, het belangrijkste heiligdom in Mohammeds geboorteplaats Mekka. Het gordijn werd in 1985 gebruikt tijdens de troonsbestijging van de Saoedische koning Fahd en is daarmee het jongste object van de expositie.

Aardse schoonheid, hemelse kunst geeft vooral een kijkje in de wereld van de allerrijksten, van de sjahs, de sjeiks en andere machthebbers. Mohammed had het vertoon van goud en zilver verboden, vandaar dat men veel koper gebruikte. Maar de rijken namen het niet zo nauw, ook niet wat afbeeldingen van mensen en dieren betreft, al is hier en daar wel een vogelkopje weggemept door een godsdienstfanaat. Mooi is bijvoorbeeld een 12de- of 13de-eeuwse turquoise schaal uit Iran met musicerende hovelingen. Er zijn gouaches van feesten en hofscènes, een schaakstuk in de vorm van een sultan, een tulbandsieraad met een vrouwenportret, een tapijt met jagende leeuwen. En wie goed oplet, ziet op een enkel object zelfs de voor gewone stervelingen streng verboden wijn vloeien.

Tentoonstelling: Aardse schoonheid, hemelse kunst. In: De Nieuwe Kerk, Dam, Amsterdam. Tot en met 24/4. Dagelijks 10-18u, do tot 22u. Gesloten op 25/12 en 1/1. Catalogus ƒ49,90 (geb.ƒ64,90). Inf. (020) 6386909.