Dossiers, verklaringen, en nog eens dossiers

Het uitbreidingsenthousiasme van de Europese Unie mag dan groot zijn, de praktijk van onderhandelingen is taaier. Oost-Europese kandidaten stuiten op vertragingstactieken. Twee dagen uit het leven van Hongaarse onderhandelaars.

János Martonyi zit diep weggedoken tussen zijn stukken. Op vlucht 602 van Brussel naar Boedapest is een hele rij stoelen voor hem gereserveerd. Martonyi zit bij het raam. Op de stoel naast hem staat een dikke tas met werk. Zodra het vliegtuig opstijgt slaat de Hongaarse minister van Buitenlandse Zaken een document open dat de titel draagt `scenario voor onderhandelingen': het draaiboek voor de volgende dag als de Hongaarse delegatie op het hoogste niveau gaat onderhandelen over toetreding tot de Europese Unie.

De onderhandelingen begonnen in het voorjaar van het vorig jaar, en beginnen langzaam maar zeker concrete vorm aan te nemen. Kan het eigenlijk nog wel misgaan? Jazeker, meent Martonyi, als onze boeren straks niet dezelfde steun krijgen als de andere boeren binnen de EU dan komen er grote problemen.

Op de avondvlucht naar Brussel vertelt Martonyi dat hij tijdens de ontmoeting met zijn Europese collega's vooral zal letten op de toon en de woordkeuze. De Hongaren hechten aan een duidelijk tijdschema, ze zijn allergisch voor mogelijke vertraging. Ze willen zich de aansluiting bij West-Europa niet laten ontglippen. Maar het is geen geheim dat lang niet iedereen binnen de EU even enthousiast is over de aanstaande uitbreiding. De Hongaren zijn op hun hoede.

Toch is na anderhalf jaar het proces een eind op streek. Van de 31 hoofdstukken die het `acquis communautaire' omvat liggen er inmiddels 23 op tafel. `Geopend' heet dat in het uitbreidingsjargon. Het betekent dat de kandidaat op het betreffende terrein, milieu bijvoorbeeld, een openingsbod heeft gedaan. Dat kan drie vormen aannemen vertelt de Hongaar. ,,Onze wetgeving is rond op dat gebied, we zullen ervoor zorgen dat onze wetgeving rond zal zijn tegen de tijd dat we toetreden, of we zullen ook dan nog niet klaar zijn en we vragen om een overgangsperiode.''

Vervolgens gaan ambtenaren over en weer aan de slag om de zaak verder uit te werken en eventuele vragen en misverstanden op te lossen. In dit stadium spelen de besprekingen zich voornamelijk af tussen de kandidaatlidstaat en de Europese Commissie die de onderhandelingen coördineert en experts rondstuurt om te controleren of het beeld dat de kandidaat van zichzelf schetst wel overeenkomt met de werkelijkheid. De lidstaten besluiten vervolgens om het hoofdstuk formeel te openen; of, als er niets meer te onderhandelen valt, te sluiten. Hongarije heeft tot nog toe negen hoofdstukken weten te sluiten, Tsjechië ligt net iets voor met tien. Maar dat zegt volgens Martonyi in dit stadium nog niet zo veel.

Wetgeving op gebied van visserij is bijvoorbeeld niet zo erg ingewikkeld voor landen zonder zee als Hongarije en Tsjechië. Dat Tsjechië al klaar is met zijn standaardisering en patentwetgeving is volgens de Hongaar ook niet zo verwonderlijk; de Tsjechen zijn industrieel nu eenmaal veel verder ontwikkeld dan het landbouwland Hongarije. ,,We moeten ons vooral niet laten verleiden tot een schoonheidswedstrijd.'' Moeilijke hoofdstukken als milieu, landbouw en vrije verkeer van personen moeten nog op tafel komen en die zullen voor alle toetredingslanden even moeilijk zijn.

Martonyi is vooral op zijn hoede voor vertragingstactieken. Na elk bod van Hongarije mag de EU om nadere informatie vragen en dat gebeurt ook. Het speelveld is duizelingwekkend groot. Over het teergehalte in de Hongaarse sigarettenindustrie die van oudsher met tabak van mindere kwaliteit en dus een hoger teergehalte werkt. Over de stadsverwarming, over maaltijden voor kinderen op school en ga zo maar door.

,,Ze willen gewoon zoveel mogelijk achtergrondinformatie zodat ze kunnen voorzien wat de effecten van dit soort zaken zullen zijn op de interne markt'', zegt Péter Györkös een paar stoelen achter Martonyi gezeten. Györkös is de man met de laptop, de razend intelligente secretaris van het departement voor Europese integratie op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Een joviale jonge vent met een fabelachtig overzicht over het hele proces. Györkös: ,,Informatie vragen is logisch, maar er worden wel eens vragen gesteld die niets te maken hebben met de onderhandelingen.'' Met dit soort `studies' wordt in de ogen van de Hongaren nodeloos tijd verdaan. ,,Wij accepteren dat de lidstaten bepaalde zaken bij ons willen checken, maar wij accepteren geen uitstel'', aldus Martonyi strijdlustig. Hij gaat niet alleen naar Brussel om naar de toon te luisteren, maar vooral ook om hem te zetten.

De volgende ochtend tegen een uur of half negen verschijnt Martonyi met open boord ontspannen aan het ontbijt. Een deel van de delegatie heeft dan al baantjes getrokken in het zwembad van het hotel. Martonyi heeft opnieuw zijn stukken zitten lezen, hij wil niets aan het toeval overlaten. De ontmoeting met de vijftien lidstaten staat pas voor drie uur die middag op de agenda. Veel meer dan een rituele dans lijkt het op het eerste gezicht niet. Er gaan dossiers over tafel, er worden verklaringen afgelegd en een uurtje later staat de kandidaat weer buiten. Verrassingen zijn er niet want alles is in het voortraject al afgehandeld door ambtenaren.

Tijdens ieder halfjaarlijks voorzitterschap is er één onderhandelingsronde op ministerieel niveau. Het is het enige politieke moment en daarom van belang, vindt Martonyi. De komende maanden zullen de laatste en tevens de lastigste onderhandelingshoofdstukken geopend worden, in de tweede helft van volgend jaar verwacht de Hongaarse minister het begin van het grote vuurwerk. Dan zullen de struikelblokken echt zichtbaar worden en zullen er keuzes gemaakt moeten worden. Krijgen de toetredende landen overgangsperiodes? Hoeveel? Hoelang?

Martonyi is blij dat Frankrijk in deze fase voorzitter zal zijn. Een groot land kan wellicht doortastender optreden dan een klein land. Bovendien staat Frankrijk bekend als een vriend van Midden-Europa. Het had slechter gekund, ook al zal de Franse landbouwlobby voor de nodige problemen zorgen.

Na het ontbijt gaan de stropdassen om en vertrekt het Hongaarse gezelschap voor een laatste voorbereiding op de Hongaarse missie bij de EU. Onder leiding van hoofdonderhandelaar Juhász worden de punten op de i gezet. Tegen enen is het werk klaar. Als de deur opengaat voegt Györkös de laatste wijzigingen in de tekst die zijn minister straks zal uitspreken. Een paar collega's staan met opgestroopte mouwen om hem heen. De tekst is geheim omdat de partijen elkaar beloofd hebben hun onderhandelingen niet op straat te zullen voeren. Behalve de minister, zijn staatssecretaris voor Europese integratie en de hoofdonderhandelaar waren er nog een stuk of tien mensen aanwezig. Experts van de belangrijkste ministeries zoals justitie en economie, hoge ambtenaren en woordvoerders. Ontspannen hebben ze ruim twee uur lang aan de tekst zitten schaven: het ging tenslotte om de toon.

En die was goed, vertelt Martonyi na afloop van de ministeriële ontmoeting met de vijftien lidstaten. Voor een handjevol meest Midden- en Oost-Europese verslaggevers toont de Hongaar zich tevreden. De signalen waren positief. En de angst voor uitstel? ,,Wel, dat is nu nog niet aan de orde, dat komt pas op een later moment. Voorlopig gaan we gewoon door met ons dagelijkse werk. Volgend jaar openen we de laatste vijf hoofdstukken''. Waarna het gezelschap weer met vlucht 603 naar Boedapest terug vliegt.