`Definitieve' Des Knaben Wunderhorn van Mahler

Tot gisteren was het een verwarrende boel met Des Knaben Wunderhorn van Mahler. Die serie liederen mag niet eens een liederencyclus heten, omdat de in totaal 26 liederen die Mahler zette op teksten uit de beroemde bundel met oud-Duitse volksliederen binnen een lang tijdvak (1887-1901) zijn geschreven en niet waren bedoeld als één geheel. Sommige liederen componeerde Mahler aanvankelijk met pianobegeleiding, andere direct met de orkestbegeleiding die een aantal pianoliederen alsnog kregen. En dan zijn er nog de liederen die in symfonieën terechtkwamen: Urlicht (Symfonie nr 2) en Das himmlische Leben (Symfonie nr 4). Mahlers eerste vier symfonieën heten ook de `Wunderhorn-symfonieën', omdat ze ook instrumentaal refereren aan de Wunderhorn-liederen.

De juiste uitvoeringsvolgorde voor Des Knaben Wunderhorn staat niet vast, evenmin als het juiste aantal. Er is een twaalfdelige versie, zonder Urlicht, en een dertiendelige, mèt Urlicht. Aanduidingen voor het juiste stemtype ontbreken, al zijn er typische mannen- en vrouwenliederen. En dan laten sommige dirigenten de liederen die zich daarvoor lenen zingen als duet, waar andere dirigenten weer heftig tegen zijn.

Sinds gisteren is er wat meer klaarheid, want in het Amsterdamse Concertgebouw leidde Riccardo Chailly bij het Koninklijk Concertgebouworkest de wereldpremière van de `Kritische Gesamtausgabe' van de georkestreerde liederen uit Des Knaben Wunderhorn. De uitgave geeft Urlicht een definitieve plaats en voegt een veertiende lied (Das himmlische Leben) toe aan de `cyclus'. Deze twee liederen hebben hier een iets andere orkestratie dan in de symfonieën. Zo klinken in Urlicht wat extra klokjes. Verder pleit deze uitgave voor één zanger per lied en een kleinere strijkersbezetting, waardoor de orkestklank intiemer is, terwijl blazers en slagwerk meer op de voorgrond treden.

Alle verwarring was daarmee nog niet opgeheven. Van de vier gecaste zangers ontbraken wegens ziekte de alt Ewa Podles, die Urlicht zou zingen, en de tenor Endrik Wottrich, de vertolker van Revelge.

De waarlijk miraculeus strak en geconcentreerd zingende Michelle DeYoung verving Podles; zij wordt zondag weer vervangen door Dagma Peckova. De bariton Matthias Goerne nam Revelge over, zij het getransponeerd, net als vijf andere liederen.

Mag ik zelf de Wunderhorn-verwarring weer eens vergroten door te pleiten voor een andere volgorde? Omdat wordt geëindigd met Das himmlische Leben, kan beter worden begonnen met Das irdische Leben. Daardoor zou, net als in het overgrote deel van Mahlers werken, een beweging ontstaan van de aarde naar de hemel.

De orkestrale uitvoering was vrijwel voorbeeldig – het Concertgebouworkest en dirigent Riccardo Chailly putten zich uit in subtiliteiten. De vocale uitvoering varieerde van redelijk tot fabuleus. De erg lichte sopraanstem van Ruth Ziesak is geschikter voor het etherisch-onbestemde Wo die schönen Trompeten blasen – zeer fraai en bleek-vervreemd gezongen, alsof flarden kille mist voorbijtrokken – dan voor humoristische en burleske liederen als Verlorne Müh! en Lob des hohen Verstands.

De Duitse bariton Matthias Goerne, die volgend jaar bij het Concertgebouworkest deze Wunderhorn-versie samen met Barbara Bonney op de cd zal zetten, is een fenomeen. Deze leerling van Dietrich Fischer-Dieskau en Elisabeth Schwarzkopf kwam hoogst expressief zingend met soms onwaarschijnlijk lange noten en druk gesticulerend en acterend tot fascinerende vertolkingen. Vooral in de militaristische liederen bereikte hij dat typisch Mahleriaanse dubbele: dociel, maar tegelijkertijd opstandig.

Vooraf klonk Bachs Eerste suite, saai en vlak alsof elke speelplezier werd opgespaard voor Mahler. Getuige zijn opmerkelijke Matthäus Passion eerder dit jaar, wordt Chailly meer geïnspireerd door zang en drama.

Concert: Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Riccardo Chailly m.m.v. Ruth Ziesak, Matthias Goerne en Michelle DeYoung. Programma: J.S. Bach: Eerste suite; G. Mahler: Des Knaben Wunderhorn. Gehoord: 15/12 Concertgebouw Amsterdam. Herh.: 16, 19/12. Radio 4: 19/12 14.15 uur (met ipv Michelle De-Young Dagma Peckova).