Roerige historie

`A man, a plan, a canal, Panama.' Deze palindroom stelt menigeen voor een raadsel. Want wie wordt bedoeld met `a man'? Was het de conquistador Hernan Cortes die in 1524 schreef dat een kanaal door Panama ,,meer waard zou zijn dan de verovering van Mexico''? Of Ferdinand de Lesseps, die het succes van het Suezkanaal in 1880 in Panama wilde herhalen? Of Theodore Roosevelt, de Amerikaanse president die Panama in 1903 onafhankelijk `hielp' worden om er een kanaal te kunnen graven? Of, tenslotte, William C. Gorgas, de Amerikaanse dokter die de gele koorts en andere tropenziekten succesvol bestreed en daarmee een van de grootste obstakels voor de aanleg van het kanaal wegnam?

Hoe dan ook, een blik op de kaart leert dat Panama het smalste punt van het Amerikaanse continent is en daaraan zijn strategische belang te danken heeft.

Vanaf de zestiende eeuw gebruikten de Spanjaarden Panama om per muilezel goud vanuit Peru naar de Caraïbische zee, en van daaruit naar Spanje, te vervoeren. In 1850 bouwden de Amerikanen er een transatlantische spoorlijn om de stroom goudzoekers naar Californië te verwerken. Dertig jaar later begon Ferdinand de Lesseps met de bouw van een kanaal. Het project strandde om uiteenlopende redenen: financieel wanbeheer (wat leidde tot het grootste financiele schandaal uit de Franse geschiedenis), tropische ziekten (meer dan 20.000 arbeiders bezweken eraan), en de koppigheid waarmee De Lesseps vasthield aan het Suez-concept, een kanaal op zeeniveau, zonder sluizen.

De Amerikanen kregen belangstelling voor het stilgezette project toen tijdens de Spaans-Amerikaanse oorlog in 1898 het oorlogsschip Oregon wekenlang onderweg was van Californië naar Cuba. De VS hielden in 1903 de Colombiaanse troepen tegen die de zoveelste poging tot onafhankelijkheid van Panama de kop zouden gaan indrukken. Vijftien dagen na de onafhankelijk deed Panama `vrijwillig' afstand van wat de `kanaalzone'zou gaan heten. Het kanaal werd in tien jaar tijd gegraven met behulp van 75.000 mannen en vrouwen en een budget van 400 miljoen dollar dat niet werd overschreden.

Op 15 augustus 1914 voer het eerste schip door het kanaal, dat vanaf dat moment een bron van conflicten was. In 1964 kwamen 23 Panamezen en vier Amerikaanse soldaten om het leven tijdens nationalistische rellen over de weigering van de VS om de Panamese vlag te hijsen in de kanaalzone.

De Panamese generaal Torrijos, die in 1968 met een coup aan de macht kwam, tekende in 1977 met de Amerikaanse president Carter een verdrag over teruggave van het kanaal in 1999. Wat betreft Panama is Torrijos dé `man'.