Het Italië van Galilei beweegt niet meer

Italianen inventief en vitaal? Vergeet het maar. Lamlendig zijn ze, passief, opgesloten in zichzelf. Af en toe is er een uitbarsting van emotie, maar daar zit weinig doel en richting aan. Daarna vervalt de samenleving weer in navelstaarderij en egoïsme, een proces dat gepaard gaat met seniele aftakeling.

Dit is geen borrelpraat van buitenlanders die jaloers zijn op het mooie weer of van bejaarde heren in vest die zich herinneren hoeveel beter alles vroeger was. Deze harde termen staan in de officiële karaktertekening van de natie die is gemaakt door de Censis, het Italiaanse sociaal en cultureel planbureau.

In voorgaande jaren eindigden dergelijke rapporten steevast met een positieve noot. Er waren wel problemen, maar alles bij elkaar viel het wel mee en het spreekwoordelijke improvisatievermogen van Italianen hield de zaak draaiende. Zulke verslagen waren vaak doortrokken van het oude cliché over Italië, dat het wel een raar land is maar dat het toch werkt. Eppur si muove – en toch beweegt zij: Galilei zei het over de aarde en haar baan over de zon, ontelbare Italiëvorsers hebben het hem nagezegd, bij gebrek aan beter.

We moeten eens goed in de spiegel kijken, was de boodschap van Censis-directeur Giuseppe De Rita bij het lijvige rapport van dit jaar. Zoals altijd presenteerde hij een indrukwekkende verzameling statistieken over veranderingen in de samenleving. Maar alle cijfertjes daarin werden overschaduwd door de harde uitspraken waarmee de anders zo blijmoedige en positief denkende De Rita het verslag vorige week introduceerde. Dit is un rapporto incazzato, zei hij, ordinaire straattaal gebruikend om aan te geven dat hij boos is over de richting waarin het land zich ontwikkelt.

,,Italië is een beetje doods, voor een deel tevreden, maar bovenal inert,'' zei De Rita. ,,Dat komt door het feit dat we niet weten hoe we tegenover het verleden moeten staan en hoe we het heden moeten interpreteren, en doordat we niet bereid zijn onszelf in de toekomst te projecteren.''

Het land is de kluts kwijt, vindt De Rita. Er is geen doel meer, geen enthousiasme. Met een enorme krachtsinspanning heeft Italië weten te voldoen aan de normen voor toetreding tot de Economische en Monetaire Unie. Maar nu? De problemen zijn er nauwelijks minder door geworden. Op technologisch gebied loopt Italië achter. Het percentage dat op Internet surft, rond de elf procent, is voor Europa buitengewoon laag. Italië groeit langzamer dan zijn belangrijkste Europese concurrenten. De slechte kwaliteit van onderwijs, gezondheidszorg, en bejaardenopvang blijven kopzorgen geven. Een helder antwoord op de toenemende criminaliteit en illegale immigratie ontbreekt.

De politiek heeft weinig te bieden, schrijft De Rita. Er wordt al zes jaar lang gesproken over manieren om de politieke fragmentatie en de daaruit voortvloeiende instabiliteit aan te pakken, maar er gebeurt niets. De kiezer heeft er geen zin meer in. Nog nooit zijn er zo weinig mensen gaan stemmen als bij de Europese verkiezingen van dit jaar.

De samenleving dreigt uit elkaar te vallen, constateert De Rita. Hij noteert met sociaal-wetenschappelijke precisie dat 78,6 procent van de Italianen geen vertrouwen heeft in de overheid en vindt dat ieder maar voor zichzelf moet zorgen. Individualisme is aan het verworden tot egoïsme.

,,Er is een subtiele achteruitgang van solidariteit op alle niveaus,'' schrijft De Rita, die wortelt in de katholieke sociale leer. Hij waarschuwt voor een ,,moleculaire samenleving'' zonder verband. Andere Italiaanse sociologen en economen hebben gezegd dat zo'n model enorme mogelijkheden voor groei biedt, omdat het de flexibiliteit vergroot en mensen aanmoedigt hun eigen verantwoordelijkheid te nemen en voor zichzelf een toekomst te scheppen. Maar De Rita is daar sceptisch over. Hij vindt in zijn statistieken teveel gebrek aan vertrouwen terug, teveel achterstand, te weinig daadkracht. Bovendien ontbreekt het skelet van een sterke staat, zoals in Frankrijk of Duitsland. Zo'n moleculaire samenleving ,,kan een springplank zijn naar een economische renaissance, of het kan de eerste stap zijn naar een geatomiseerde en gewelddadige wereld, waarin veel mensen zijn buitengesloten,'' waarschuwt hij.

Het is voor het eerst dat het Censis zo'n pessimistisch beeld schetst van Italië. Op individueel niveau gaat het ,,beter dan vaak wordt gedacht'', maar daar tegenover staat ,,een inerte collectieve psyche'' en dat leidt tot schizofrenie, waarschuwt De Rita. De reacties op zijn felle uithalen onderstrepen zijn analyse. Hier en daar echode een lauw commentaar de waarschuwingen uit het rapport dat Italië moet oppassen niet zelfgenoegzaam te worden. Maar al snel ging Italië over tot de orde van de dag. Het zal allemaal wel.