Renovatie staatsbestel traag

Vandaag bespreekt het kabinet wijzigingen in het staatsbestel. Urgentie heeft plaatsgemaakt voor behoedzaamheid.

De renovatie van het staatsbestel zou ,,met spoed'' ter hand worden genomen. Dat was de afspraak tussen de paarse coalitiepartners, afgelopen juni, bij de reconstructie van het kabinet. Vandaag bespreekt het kabinet twee van de drie grote kwesties: het correctief referendum en het kiesstelsel. Het woord `spoed' valt niet meer. Het is eerder: heel voorzichtig.

Het referendum-voorstel, waarover Kok-II half mei struikelde, wordt ongewijzigd opnieuw ingediend. Enige verrassing is nog wel te verwachten bij de precieze formulering van uitvoeringskwesties. Opnieuw kan de VVD-senaatsfractie het kabinet op scherp zetten als het referendum volgend jaar in de Eerste Kamer komt.

Over een aangepast kiesstelsel heeft het kabinet nog geen heldere keuze gemaakt, hoewel anderhalf jaar geleden in het regeerakkoord ,,op korte termijn'' een concreet voorstel was aangekondigd. De derde kwestie, de positie van de Eerste Kamer, is nog niet rijp voor publiek debat, hoewel het kabinet in juni had beloofd dit najaar met voorstellen te komen.

,,Het gaat allemaal trager dan we zouden willen'', zegt D66-fractielid Scheltema. ,,Maar het belangrijkste is dat er beweging is. Er liggen nog zoveel gevoeligheden in diverse partijen. We kunnen dit maar beter niet forceren.''

De kabinetscrisis na de Nacht van Wiegel beleefde afgelopen voorjaar een even simpele als verrassende ontknoping. Het in de senaat gesneuvelde wetsvoorstel voor grondwetsherziening zou gewoon opnieuw worden ingediend. Intussen moet, per 1 januari 2001, een tijdelijke wet voor een (raadgevend) correctief referendum van kracht zijn. Hierin moet ook de werking van referenda in provincies en gemeenten zijn geregeld.

Een van de strijdpunten bij het correctief referendum is de vraag of besluiten over ruimtelijke ordening hier onder mogen vallen. Het kabinet zal naar verwachting vandaag beslissen dat bestemmingsplannen van gemeenten en provincies wel `referendabel' moeten zijn, terwijl plannen van het rijk (PKB's, zoals voor de Waddenzee) er buiten moeten blijven.

De VVD heeft zich steeds ertegen verzet dat kwesties van ruimtelijke ordening aan referenda kunnen worden onderworpen. VVD-fractielid Brood verwacht niet dat zijn fractie nu problemen zal maken als dit in een tijdelijke wet wordt opgenomen. ,,Het zou een interessant experiment kunnen zijn, voordat we dit regelen in een eventuele definitieve referendumwet'', aldus Brood.

Evenals een half jaar geleden valt de politieke spanning over een (tijdelijk) referendum vooral te verwachten bij de VVD-fractie in de Eerste Kamer. Ook toen hebben diverse VVD-senatoren zich nadrukkelijk uitgesproken tegen `nog meer inspraak' voor de burgers in de ruimtelijke ordening. In de nieuw gekozen Eerste Kamer, die in juni is aangetreden, beschikt de paarse coalitie slechts over de kleinst mogelijke meerderheid van 38 zetels, zodat geen enkele (VVD-)stem kan worden gemist.

Binnen de VVD sluimert intussen een prestigestrijd over de mate waarin de liberale senatoren politiek gebonden moeten zijn aan besluiten van de Tweede-Kamerfractie. Dit maakt de kans bepaald niet groter dat het correctieve referendum dit keer wel zonder slag of stoot door de Eerste Kamer kan worden geloodst.

De al jaren slepende discussie over het kiesstelsel zal met het kabinetsbesluit van vandaag niet in een stroomversnelling komen. Nog steeds buitelen diverse varianten over elkaar. Het is de vraag hoe nadrukkelijk het kabinet zich voor één variant durft uit te spreken. Naar verluidt maakt het `Deense model' een goede kans, waarbij kiezers zelf de afweging kunnen maken of ze hun stem uitbrengen op een partij als zodanig of op een persoon van een partij. Op die manier zouden kiezers meer invloed kunnen krijgen op de personen die uiteindelijk in de Kamer komen. Andere opties, zoals een stelsel waarbij de Tweede kamer deels via een landelijke lijst en deels via regionale lijsten wordt gekozen, maken beduidend minder kans.

Een zelfde dans rondom diverse theoretische opties valt te verwachten bij plannen voor wijziging in de positie van de Eerste Kamer. In de Tweede Kamer menen alle fracties, met uitzondering van de vier christelijke partijen, dat de politieke rol van de Eerste Kamer moet worden beperkt. Deze Kamermeerderheid meent dat in de senaat verworpen wetsvoorstellen opnieuw door de Tweede Kamer moeten worden behandeld. Het kabinet ziet diverse mogelijkheden om dit regelen — de ene nog politiek gevoeliger dan de andere. Na de jaarwisseling zal de ministerraad een eerste discussieronde aan de toekomst van de senaat wijden.

PvdA-fractielid Rehwinkel constateert dat ,,de map met staatkundige vernieuwingsmogelijkheden inmiddels uitpuilt, maar het lijkt soms wel of iedereen op iedereen zit wachten. Feitelijk is er nog bitter weinig besloten.''