`Collega's gevraagd per direct'

De overspannen arbeidsmarkt leidt overal tot problemen. Wie lost ze op en hoe gaat dat? Deel 4 van een serie: het midden- en kleinbedrijf.

In croissanterie Pinot Blanc verdringen de klanten zich voor de vitrines met verse broodjes. De eigenaar van deze zaak in het omvangrijke winkelcentrum Leidsehage in Leidschendam zoekt via een raambiljet voor direct een hulp die ,,de handen uit de mouwen weet te slaan'' en dat vooral op zaterdag.

In de directe omgeving van Pinot Blanc brengen elf andere winkeliers op soortgelijke wijze hun nood onder de aandacht van het winkelende publiek. In een kwartier zijn er niet minder dan twintig baantjes geteld, te veel om te kiezen wellicht. Bij de Marskramer zitten ze te springen om `vulhulpen', bij Prénatal zoeken ze al een tijdje naar een bedrijfsleider.

Ron van Vliet, medewerker bij een bank en tijdelijk voorzitter van de winkeliersvereniging van Leidsehage, weet niet hoeveel vacatures er in het hele winkelcentrum zijn: ,,Dat is nog niet als probleem op de bestuurstafel gelegd.'' Maar de raamannonces ziet hij als een ontwikkeling die al wat langer gaande is. ,,Je leest sinds enige tijd dat soort teksten ook op de weg, bijvoorbeeld op busjes van allerlei bedrijfjes. Ja, het zijn toch noodkreten, net als die raamteksten, je begint er aan als een gewone advertentie niets heeft opgeleverd'', aldus Van Vliet.

De detailhandel en het `kleinbedrijf', zoals zelfstandige ondernemers in de bouw, de horeca, de zakelijke dienstverlening, profiteren van de economische groei, de omzet stijgt. Voor de detailhandel gold 1998 al als een topjaar waarin de consumenten zes procent meer besteedden dan in 1997. In winkels, op de markt en bij postorderbedrijven werd voor 144 miljard gulden gekocht, 32 procent van de particuliere consumptie. Maar door die groei, ook dit jaar, komt een deel van de (kleinere) ondernemers klem te zitten. Meer klanten betekent meer personeel en dat is moeilijk te vinden.

Tussen juli 1998 en juli 1999 waren er in het midden- en kleinbedrijf 617.000 vacatures. Banen en baantjes in 213.000 bedrijven, variërend van café tot installatiebedrijf, accountantsbureau of kapsalon. Hiervan zijn 264.000 vacatures (in 115.000 bedrijven) ontstaan als gevolg van al of niet tijdelijke uitbreiding. Op die eerste juli van dit jaar stonden er van de 617.000 vacatures nog 143.000 open bij 90.000 bedrijven. Ter vergelijking: op dezelfde datum in 1998 werden door MKB-Nederland nog 134.000 vacatures geteld bij 67.000 bedrijven. Vooral in het zogenoemde kleinbedrijf, de ondernemers die zich met zakelijke dienstverlening bezighouden, de bouw en aannemerij, in de modezaken en schoenenwinkels, de speelgoedzaken, maar ook in de horeca blijven de ondernemers roepen, smeken om personeel. ,,Het is in de diverse branches al heel gewoon om wat extra's te doen boven de CAO-lonen. De ene modezaak koopt dan voor 25 gulden per week extra een goede verkoopster weg bij de concurrent, maar op die manier pompen we de schaarste rond, dat lost niks op'', zegt Alfred van Delft van MKB-Nederland, met 125.000 aangesloten ondernemingen.

MKB heeft onderzocht waar opengevallen plaatsen moeilijk zijn op te vullen, of soms helemaal niet. Dat aantal vacatures steeg het afgelopen jaar met 50 procent naar 145.000. Het gaat dan om een post waarvoor langer dan drie maanden naar een geschikte kandidaat moet worden gezocht. De problemen doen zich voor in de zakelijke dienstverlening zoals schoonmaak, kapperszaken, receptiewerk, de bouw en de horeca. Over het hele jaar bekeken blijkt de top-drie van langdurig openstaande vacatures vooral op het niveau van het middelbaar beroepsonderwijs of hoger te liggen. Het betreft dan technische functies in de bouw, in de zakelijke dienstverlening en economisch-administratieve functies in de non-food zaken (mode, schoenen, woninginrichting, speelgoed, drogisterij).

Steeds meer klanten en te weinig of helemaal geen personeel, dat is het schrikbeeld van de kleine ondernemer. Het leidt er direct toe dat hij zelf weer achter de toonbank zal moeten en vervolgens zijn familie. ,,Het niet kunnen vervullen van vacatures in de detailhandel heeft vervelende consequenties: langere wachttijden bij de kassa, niet of minder goed geholpen worden, hogere werkdruk voor het personeel en de ondernemer. Daarna komt het op orde houden van de winkel in het gedrang, de bestellingen, etc.'', schetst Els Prins, beleidsmedewerkster bij MKB. ,,Het betekent kortom dat je de onderneming, de winkel niet zo kunt laten draaien als je zou willen en dat is niet alleen een strop voor de ondernemer en het personeel, maar ook voor de klant.''

Ten onder gaan aan het succes, dat is wel heel zuur.

Volgens MKB-Nederland investeren ondernemers steeds meer in bijscholing om het eigen personeel geschikt te maken voor openstaande functies. Op jaarbasis besteedt het midden- en kleinbedrijf hier drie miljard gulden aan, 300 miljoen meer dan vorig jaar. Daarnaast wordt geprobeerd om via een publiciteitscampagne meer jongeren naar het beroepsonderwijs te trekken. Een ruime interpretatie van de CAO is volgens de koepelorganisatie een derde vereiste: een matige loonstijging, maar tegelijk ruimte voor werkgevers om daar waar nodig van af te wijken. ,,MKB is voorstander van een systeem om via prestatiebeloning, bonussen één of meer werknemers te honoreren'', zo staat in een toelichting op de cijfers.

De winkeliers in Leidsehage moeten volgens voorzitter Van Vliet binnenkort maar eens praten over een ,,soort arbeidspool waar we allemaal wat aan kunnen hebben''. Dat zal niet gemakkelijk zijn ,,want tussen de 80 en 85 procent'' van alle zaken hier zijn filiaalbedrijven en die lossen de problemen op in concernverband of met uitzendbureaus''. Tegelijk is volgens Van Vliet ook een andere aanpak nodig, ook al omdat ,,die noodkreten'' de branche een negatief imago bezorgen.

Volgens de prognose van MKB-Nederland zullen 200.000 bedrijven volgend jaar vacatures hebben. Bijna de helft van de ondernemers ziet aankomen dat één of meer hiervan moeilijk te vervullen zullen zijn. Gaat het om een zeer tijdelijk probleem, gelet op de groei van het winkelen op Internet? Van Vliet: ,,Ik denk het niet, voor de aanschaf van boeken en cd's kun je de computer gebruiken, maar de klant zal een meubel of een kledingstuk toch eerst zelf willen zien, voelen, voordat het wordt gekocht.''