Koerden uit de bergen wennen niet aan de stad

Het Vijfhonderd-Huizen Project in Diyarbakir is bedoeld om Koerden die uit de bergen zijn verdreven, te helpen aan het stadsleven te wennen. Maar het wil niet zo erg lukken.

,,Kom maar kijken, dit maken we hier elke dag mee'', zegt de Turkse agent. Zuchtend loopt hij naar een andere kamer in het politiebureau bij het Vijfhonderd-Huizen Project in Diyarbakir, de grootste stad in het Koerdische gedeelte van Turkije. In de kamer zit een oude man, gekleed in een traditionele Koerdische drollenvanger. Zijn Turks heeft zo'n zwaar Koerdisch accent, dat de politieagent het nauwelijks kan verstaan. Buiten, aan de andere kant van het raam, staat een taxichauffeur, met wie de Koerd in een hevige woordenwisseling is verwikkeld. ,,Geef me maar een geweer'', zegt de Koerd in gebroken Turks tegen de politieagent. ,,In ons dorp weten we wel hoe we zulke zaken moeten oplossen.'' De politieagent kijkt hem geamuseerd-minachtend aan. ,,Hier in Diyarbakir werkt dat niet zo, mijnheer, dat weet U toch.''

Het Vijfhonderd-Huizen project in Diyarbakir had, toen het in 1995 werd opgezet, twee doelstellingen. De Turkse regering wilde in de eerste plaats gratis woonruimte bieden aan Koerden die, aldus Ankara, gedwongen werden uit de bergen te vluchten voor het geweld van de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) van Abdullah Öcalan. Maar daarnaast hoopten de autoriteiten dat het project deze Koerden, van wie velen de basisschool niet hebben afgemaakt, zou helpen om de overstap te maken van het platteland naar de stad.

Bijna vijf jaar na de oprichting is er van die hoop weinig meer over. Want de overgrote meerderheid van de Koerden in de Vijfhonderd Huizen is werkloos. Ze hadden te weinig vaardigheden om de overstap naar de moderne stad te maken en dus brengen ze de dag door achter ontelbare kopjes thee – al mijmerend hoe goed het leven in het dorp was. De politieagenten die het complex `beschermen', vrijwel allen uit niet-Koerdische delen van Turkije afkomstig, kijken op hen neer. Want deze Koerden herinneren hen eraan hoe de rest van Turkije ooit, ,,zo'n honderd jaar geleden'', was. En zo leren de Vijfhonderd Huizen een bittere les: de strijd in de bergen tussen het Turkse leger en de PKK mag dan sinds de recente vredespolitiek van Öcalan zijn geluwd, maar de oorlog om deze Koerdische dorpsbewoners in de Turkse maatschappij te integreren, is nog maar net begonnen.

Aan goede wil ontbrak het de Turkse regering niet, vertellen de politieagenten. Huur, water en elektriciteit – de autoriteiten deden al snel een oogje dicht als de bewoners aangaven dat het allemaal te moeilijk werd. ,,Zag je die elektriciteitsrekening?'', zegt een beambte als een bewoner zich beklaagt hoe duur het leven geworden is. ,,Er stond 300.000 lire (ongeveer anderhalve gulden red.) op. Zou die man eigenlijk wel weten hoeveel andere mensen in Turkije betalen?''

Maar alle pogingen van de autoriteiten om de bewoners te integreren, mislukten, en dus voelen dezen zich in de grote stad Diyarbakir veel meer buitenspel staan dan vroeger in de Koerdische bergen. Toen ze kwamen, beseften veel bewoners van het complex immers wel degelijk dat ook de PKK bloed aan de handen heeft. ,,We moesten wel vluchten'', vertelt Agit (niet zijn echte naam), ,,want we zaten tussen twee vuren. Als je de PKK hielp, kreeg je problemen met het Turkse leger. Maar als je het Turkse leger hielp, kwam de PKK achter je aan.'' Maar inmiddels is het sociaal isolement zo toegenomen dat de sympathie van de bewoners ferm bij organisaties ligt die het meest buiten het Turkse bestel staan. ,,Bij de vorige verkiezingen stemde tachtig procent van de inwoners op HADEP (de partij die de Turkse justitie wil verbieden omdat ze te exclusief Koerdisch zou zijn en te nauwe banden met de PKK zou onderhouden, red.)'', vertelt een van de politieagenten. De inwoners keken tot voor kort massaal naar MED-tv – de zender die vanuit het buitenland Koerdische programma's verzorgt en zeer veel sympathie koestert voor de PKK. ,,Ik ben vóór de PKK'', verklaart een van de inwoners zelfs, maar een angstige blik van zijn kameraden brengt hem er onmiddellijk toe te zeggen dat hij in het Turks de woorden `sympathie' en 'haat' door elkaar gehaald heeft.

Elk van de inwoners kan vertellen hoe moeilijk de `stad' voor hen was. ,,Kijk maar naar mijn schoenen, dan weet je genoeg'', zegt Mazlum (niet zijn echte naam). ,,De Turkse regering ziet ons als honden, we worden behandeld als tweede garnituur-mensen. Als ik naar een politiebureau toega met een probleem, word ik er meteen uitgegooid. Twintig jaar geleden nog was dat anders'', aldus Bager (niet zijn echte naam).

Het isolement is extra bitter, omdat ook rijke Koerden uit de stad de dorpsbewoners in de steek lieten. ,,Als die de kans krijgen, verneuken ze je ook'', aldus Mazlum. Tastbaar symbool van het gebrek aan solidariteit is de fabriek naast het complex, die in het bezit is van zo'n rijke Koerd. De inwoners van het complex zouden er graag willen werken, maar de Koerd betaalt te weinig, ook al verdrinkt hij zelf in zijn geld, en hij weigert zijn arbeiders te verzekeren, al moet hij dat volgens de Turkse wet.

En zo blijft er voor de bewoners niet veel anders over dan boven hun kopje thee verder te mijmeren over het dorp. ,,We hopen dat het allemaal weer normaal wordt en het echt vrede wordt'', vertelt Mazlum. ,,Dan gaan we terug en worden we weer boeren, want dat zijn we hier allemaal.'' Teruggaan naar het dorp – de Turkse politieagenten die het complex bewaken, geloven er niets van. Bij gebrek aan beter zocht een groot aantal inwoners een carrière in de criminaliteit, weet een van de agenten. ,,Na de aardbeving ging iedereen naar het westen om te stelen'', vertelt hij. ,,Als ze ooit terug gaan naar hun dorp is het alleen maar voor een maand, om uit te rusten van hun dieverij.'' Toch houdt de politie in het kamp moed. Ze kochten met zijn allen een nieuwe jas voor een Koerdische jongen die bij de politie wil, en ze helpen hem zelfs met zijn huiswerk. Dat de jongen Koerdisch is, geeft niets. ,,Turk of Koerd'', zegt een van de agenten, ,,in Turkije is iedereen gelijk''.