Dirty tricks op bestelling: een Russische groeimarkt

Wie op 19 december in Rusland in het parlement wil worden gekozen, kan hulp inroepen van bureaus die tegenstanders zwartmaken.

Stel: u wenst een zetel in de Doema, het Russische parlement. Maar u bent volslagen onbekend. U heeft last van een bezoedeld imago. U bent eigenlijk een halve crimineel. U wilt kwalijke geruchten neutraliseren. Tegenkandidaten zwartmaken. Kortom: winnen. Ga dan in zee met een van de vijftig bureaus die zich in Rusland hebben gespecialiseerd in `verkiezingstechnologie'.

De dans om de 450 stoelen, die op 19 december wordt beslecht, is in maart van dit jaar begonnen met de presentatie van deze pr-agentschappen op een vakbeurs in Moskou. Wie denkt dat de Doema-verkiezingen bedoeld zijn om een eerlijk en integer landsbestuur in het leven te roepen, zou een korte rondgang moeten maken langs de bonte stoet psychologen, mediamanipulatoren en de imadzj-mekeri. Deze vaklui schatten dat er dit jaar in totaal driehonderd miljoen dollar in hun branche omgaat. Het is een industrie. Vijfduizend kandidaten hebben zich voor de Doema-race ingeschreven, onder wie duizend kanshebbers. Een dozijn kosmonauten, tien sporthelden, popdiva's, ballerina's, oliebaronnen en horecabazen. En niet te vergeten: misdadigers die het te doen is om de parlementaire onschendbaarheid. Zij komen uit in kiesdistricten, of staan op de lijsten van de gevestigde partijen (in beide categorieën zijn 225 zetels te verdelen).

Met name de solisten besteden hun campagnes uit aan bureaus met namen als Maxima, Missie L, Art Bureau 3, Prestige en Propaganda. Een `niet-goed-geld-terug'-clausule behoort tot de mogelijkheden. ,,Bij ons betaalt u alleen bij succes het volle pond'', zo prijst Jelena Koljada van Prestige haar diensten aan. Voorwaarde is dat je precies doet wat de psychologe zegt. Haar kraampje hangt vol posters van generaal Nikolajev, die met hulp van Prestige in de Doema belandde nadat Jeltsin hem weinig eervol had ontslagen als commandant van de Russische grenstroepen.

Hoe Prestige te werk gaat, is beroepsgeheim. Maar Jelena wil wel kwijt dat ze van Nikolajev een ander mens heeft gemaakt (,,Zachter, minder gestaald, humoristischer''). Prestige blijkt niet vies van het zwartmaken van tegenstanders. ,,We spelen in op de zwakke plekken in de biografie van de tegenkandidaten'', geeft Jelena toe.

Het weekblad Argoementi i Fakti geeft een bloemlezing van de trucjes die van democratie in Rusland een treurspel maken. Bij de `virusinfectie technologie' verspreiden ingehuurde acteurs lasterpraatjes in de tram of metro. De tactiek van de `irriterende agitatie' maakt gebruik van zwervers, junkies, homo's of skinheads die tegen betaling van deur tot deur gaan als propagandisten van `fatsoenlijke kandidaten'.

Een zwaarder middel is de inzet van al dan niet vervalste kompromat (compromitterend materiaal zoals buitenlandse bankafschriften en seksvideo's; steeds vaker gepubliceerd via het Internet). Intimidatie en moord, die vorig jaar de lokale verkiezingen in St. Petersburg beheersten, gelden als laatste redmiddel.

Natuurlijk propageert geen van de Russische reclamegoeroes onwettige of onethische methoden. De baas van Propaganda: ,,De Doema-verkiezingen zijn niet louter een competitie tussen de meest gewiekste spindoctors en de grootste budgetten.'' Niettemin hanteert ook hij de vuistregel – gebaseerd op de ervaringen van vier jaar geleden – dat een stem een dollar kost. De Komsomolskaja Pravda citeert campagneleiders die beweren dat ze een volslagen onbekende Rus voor een miljoen dollar aan een parlementszetel kunnen helpen. Tot op het prikbord in de hal van de Doema prijzen ze hun diensten aan: ,,U kiest ons, wij zorgen dat u gekozen wordt. PS: Het helpt als u Slavische trekken heeft en geslaagd bent in het leven.''

Het grootste en meest ervaren bureau, dat in 1996 de onpopulaire president Jeltsin aan een tweede ambtstermijn heeft geholpen, hangt openlijk de staatsleer van Machiavelli aan (,,het doel heiligt de middelen''). Het heet zelfs Niccolo M(achiavelli). Directrice Jekaterina Jegorova verdedigt dan ook de haatposters uit de vorige stembusstrijd. Naast de grimmige kop van communistenvoorman Zjoeganov stond de tekst: ,,KOOP ETEN – het kan de laatste keer zijn''.

De politicologe zegt dat de verkiezingen in Rusland steeds meer draaien om de persoonlijkheid van de kandidaat, zijn stem, zijn sex-appeal, en steeds minder om zijn ideeën of programma. Ze is mannetjesmaker van beroep, schrijfster van het boek IMAGO. In 1996 had ze Jeltsin neergezet als een Siberische beer die vecht voor verandering ten goede, maar gedwarsboomd wordt door de communisten. ,,Maar nu boezemt het communisme niemand meer angst in'', zegt ze. ,,Inspelen op het gevaar dat alles weer wordt zoals vroeger, werkt tegenwoordig averechts.''

Niccolo M. biedt hulp bij het onschadelijke maken van lasterpraat. Sturing van de massamedia. Speech-schrijven. ,,Bij de 55 campagnes die we hebben gevoerd, kwamen we 51 keer als winnaar uit de bus'', claimt Jegorova. In haar werk loopt ze tegen smerige zaakjes aan. Zo werd het zoontje van een van haar kandidaten door een knokploeg afgeranseld. ,,Zeg tegen je vader dat hij zich uit de race terugtrekt'', luidde de boodschap, ,,anders wordt het erger.'' Dat was bij de vorige Doema-verkiezingen, en Jegorova vreest dat het er ditmaal nog ruiger aan zal toegaan.

Ook de media waren op de verkiezingsbeurs vertegenwoordigd. Het degelijk klinkende radiostation Echo van Moskou biedt zijn enorme bereik te koop aan. Niet in de vorm van zendtijd tijdens de reclameblokjes, maar vermomd als onpartijdige berichtgeving in de eigen actualiteitenprogramma's. Er ligt een prijslijst op de balie. Voor 650 dollar maakt een professionele Echo-verslaggever een item van drie minuten over welke activiteit uit uw campagne dan ook – of het nu gaat om een bezoekje aan een gaarkeuken of een persconferentie. De tarieven voor een studiogesprek varieren van 480 tot 1.450 dollar.

Er zijn echter ook kandidaten – zoals de tycoon Boris Berezovski – die al jaren bezig zijn om tv-zenders, kranten en reclamebureaus in hun geheel op te kopen.