WTO zal nooit meer hetzelfde zijn

Wat het startsein voor de `millenniumronde' had moeten worden, eindigde in Seattle in chaos. Wat nu? Eén ding staat vast: de WTO zal nooit meer hetzelfde zijn.

Charlene Barshefsky reageerde vrijdagnacht verontwaardigd op de suggestie dat `het echec van Seattle' iets met de verkiezingen voor het Amerikaanse presidentschap van doen zou hebben. Volgens de afgemat ogende Amerikaanse handelsvertegenwoordigster was de ,,complexiteit en het nieuwe'' van de handelsagenda een belangrijke oorzaak. De lidstaten van de Wereldhandelsorganisatie (WTO) waren ,,niet klaar om de sprong te maken''.

Kritiek op haar voorzitterschap wees ze af met een verwijzing naar de moeizame procedures in een organisatie van 135 landen, waarin met consensus moet worden besloten. Toch leek haar opmerking over de noodzaak van een ,,meer interne transparantie en het betrekken van een groeiend aantal, steeds uiteenlopender leden'' op enige zelfreflectie te duiden. Vandaar de conclusie van Barshefsky en de directeur-generaal van de WTO, Mike Moore, dat op korte termijn nader beraad nodig is. Dat zou zich moeten richten op vergroting van de doelmatigheid en de transparantie, en op de betrokkenheid van alle landen en non-gouvernentele organisaties.

President Clinton veroordeelde – uiteraard – de gewelddadige demonstraties, maar toonde vlak voor zijn bezoek aan Seattle ,,veel sympathie voor heel wat kwesties die de demonstranten naar voren brengen''. De politiek zal daarop een antwoord moeten vinden. Veel politici en ook WTO-topman Moore zeiden het hem na. Sommigen verwezen naar de hervormingen die de Wereldbank nastreeft.

Clinton sprak in Seattle over de relatie tussen handel en milieu, een gevoelige kwestie voor ontwikkelingslanden. Ook biotechnologie en consumentenzorgen kwamen aan de orde. Het zijn belangrijke punten voor de nieuwe globaliseringsagenda van de 21ste eeuw, waarin de relatie tussen democratie en vrijemarkteconomie centraal staat. Maar de Amerikaanse onderhandelaars maakten er geen geheim van dat landbouw (lees: vermindering van Europese subsidies) en handhaving van de eigen protectionistische anti-dumpingregels het hoofddoel waren. ,,En ze hebben geen millimeter bewogen'', zei staatssecretaris Gerrit Ybema.

In Clintons optreden in Seattle kreeg één kwestie grote nadruk: het op de WTO-agenda zetten van minimum-arbeidsnormen. Hij sprak zelfs over sancties – de wens van de Amerikaanse vakcentrale AFL/CIO die belangrijk kan zijn voor vice-president Al Gore in zijn campagne. Nog voor de ministersconferentie goed en wel was begonnen, was de bijeenkomst voor de meeste ontwikkelingslanden daarom eigenlijk al afgelopen.

Het optreden van Barshefsky, die zich volgens talrijke delegaties niet als onafhankelijk voorzitter maar puur als Amerikaanse delegatielid opstelde, maakte het alleen maar erger. Volgens handelsdiplomaten ontnam Barshefsky ministers uit ontwikkelingslanden soms op schofferende wijze het woord. In die atmosfeer was het nauwelijks nog van belang dat de EU en de VS elkaar redelijk waren genaderd op het punt van de agrarische-exportsubsidies, waarvan ook veel ontwikkelingslanden ernstig nadeel ondervinden.

De Amerikaanse opstelling maakte het voor Eurocommissaris Pascal Lamy (handel) gemakkelijk de EU in Seattle als ,,bruggenbouwer'' naar de ontwikkelingslanden te profileren, een strategie die mede als oogmerk had in de confrontatie met de VS het initiatief te nemen. Lamy sprak dan ook conseqent van een `ontwikkelingsronde'. Dat betekende dat een `pakket' voor de EU slechts aanvaardbaar was, indien daarin meer markttoegang voor de armste landen werd geboden. Met het uitblijven van toezeggingen van de VS (onder andere voor textiel) raakte daarom een akkoord nog verder uit zicht. Lamy erkende dat hij zich soms ,,niet voor honderd procent'' aan zijn mandaat hield, maar dat was volgens hem nodig om de VS ,,in beweging'' te krijgen. De Franse Eurocommissaris oogstte met zijn offensieve optreden lof van de Europese ministers.

Het voorstel om biotechnologie op de WTO-agenda te zetten moest lamy niettemin terugnemen. Volgens de Europese bewindslieden zou dit voorstel het ontwerp van het VN-protocol over `bio-veiligheid' hebben ondermijnd, dat de VS nog niet accepteren. Dit protocol geeft de (door de EU gewenste) mogelijkheid genetisch gemanipuleerd materiaal uit ,,voorzorg'' te weren.

Volgens Barshefsky is er na Seattle slechts sprake van een `time-out'. Volgens afspraken van een vorige ministersconferentie moet vanaf 1 januari 2000 in WTO-verband in elk geval over landbouw en diensten worden gesproken. Maar volgens de EU zijn alleen onderhandelingen over een breed scala van onderwerpen zinvol. Pas dan is een uitruil van belangen mogelijk en pas dan kan ook aan de verlangens van ontwikkelingslanden tegemoet worden gekomen. Ook de Amerikaanse presidentsverkiezingen worden als een belemmering voor enige vooruitgang gezien.

Bovendien is het gezag van WTO-topman Mike Moore, die van tevoren had gezegd dat de conferentie in Seattle ,,gedoemd'' was te slagen, behoorlijk aangetast. Staatssecretaris Ybema was afgelopen week niet de enige die vond dat Moore in Seattle voortdurend de indruk wekte ,,de Amerikaanse kant'' te kiezen. Ook het bittere gevecht afgelopen zomer tussen de door de VS gepushte Moore en de Thaise vice-premier Supachai om de toppositie heeft binnen de WTO diepe sporen nagelaten.

Supachai, die volgens een compromis vanaf 2002 de wereldhandelsorganisatie gaat leiden, ziet in de flop van Seattle in elk geval ook een goede kant: ,,Het is positief voor de WTO dat steeds meer ontwikkelingslanden het gevoel hebben dat zij actief moeten participeren. Zij waren deze keer goed voorbereid.''

De burgers van Seattle likken hun wonden. Gefrustreerde diplomaten, vooral uit ontwikkelingslanden, doen hetzelfde. Een curieuze coalitie van protectionistische Amerikaanse vakbonden, conservatieve Amerikaanse politici, sommige milieu-activisten en consumentengroepen viert de flop van Seattle als `overwinning', omdat in hun ogen de allesverwoestende globaliseringslawine is gestopt. Maar bij belangrijke non-gouvernementele organisaties is er ook frustratie. Volgens de hulporganisatie Oxfam zijn vooral de armste landen slachtoffer. Eén ding staat vast: de WTO zal na Seattle nooit meer hetzelfde zijn.