De Haagse Staat

PAARS-II IS

VAN PvdA EN VVD ...

Voor wie het nog niet was opgevallen: D66 speelt een cruciale rol bij het blokkeren van nieuwe gaswinning onder de Waddenzee. Het is immers niet alleen de D66-fractie in de Tweede Kamer, nee, het zijn vooral ook de D66-bewindslieden in het kabinet die pal staan voor de conservering van het Wad.

Laat niemand onderschatten welk een gewicht de drie B's van D66 (Borst, Van Boxtel, Brinkhorst) in de Trêveszaal in de schaal leggen. Maar helaas, niet iedereeen ziet het. In het politieke discours en in de media wordt de gascontroverse afgeschilderd als een gevecht tussen PvdA-totem Pronk en VVD-icoon Jorritsma. De afkorting D66 valt zelden in die beschouwingen.

En nog een voorbeeld van miskenning. Bij de algemene beschouwingen, eind september, haalde D66-leider De Graaf stevig uit naar het kabinet, dat te veel de oren zou laten hangen naar de sociale partners als het ging om de beteugeling van de WAO. Het was, betoogde De Graaf, hoog tijd dat `de politiek' het initiatief weer eens naar zich toetrok. Weg met de trage en vage consensus van het poldermodel! En zie, twee maanden later bepaalt het `primaat van de politiek' weer het modebeeld. Met dank aan wie? Aan niemand van D66, zo lijkt het. De PvdA/VVD-tandem De Vries/Hoogervorst klaart hier de klus.

Het is alsof de `junior-partner' van de coalitie een beetje wordt doodgezwegen. D66 doet nog wel mee, maar het lijkt inmiddels een slapend lid van de coalitie. Vraag fractieleden van PvdA, VVD, CDA en GroenLinks naar het soortelijk gewicht van D66 en ze spreken meewarige teksten. D66 zou de gevangene zijn van PvdA en VVD. De Democraten mogen nog even meeregeren, zolang ze het maar uit hun hoofd laten de boel nog 'ns op scherp zetten, zoals afgelopen voorjaar bij de referendumcrisis gebeurde.

...COALITIE KAN ZONDER KUSSEN ...

Toen Kok-II op 19 mei was gevallen, is het nog even ter sprake geweest: een coalitie van PvdA en VVD. De VVD had het aangedurfd, premier Kok naar verluidt ook, maar PvdA-fractieleider Melkert vreesde kannibalisme van VVD-zijde. Toch is het ervan gekomen: de tweede paarse coalitie is op het oog vooral de coalitie van de PvdA en de VVD. Ooit werd beweerd dat D66 onmisbaar was om paars bijeen te houden: als `wrijfhoutje', als `stootkussen', als `smeerolie' – noem de kwalificaties maar op die in de loop der jaren zijn opgedoken.

Inmiddels zijn PvdA en VVD dusdanig aan elkaar gewend geraakt dat ze al bijna op elkaar zijn uitgekeken. Fractieleden van beide coalitiepartners spreken, na het eindeloze gekluns in het eerste jaar van Paars II, over een opmerkelijk soepele samenwerking. En, constateren zij met opluchting en verbazing: de opiniepeilingen vertonen voor beide partijen al tijdenlang een stabiel beeld. Regeren loont nog steeds voor de PvdA en de VVD.

Of bedriegt de schijn ook hier? Zijn de PvdA en de VVD helemaal niet zo dik met elkaar als wel wordt voorgesteld? De onderlinge verdeeldheid over het Waddengas ligt helder op tafel. De omvang van de huurverhoging voor volgend jaar (met evenveel of met meer dan de inflatie?) geeft al wekenlang schermutseling. De PvdA begint stap voor stap afstand te nemen van de liberale privatiseringsgolf. De PvdA denkt mee over de ontwikkeling van een Europese `defensiepoot', waarvoor de Atlantische VVD volstrekt niet warm loopt. De VVD doet alsof ze schoorvoetend instemt met rekeningrijden, maar de liberalen liggen intussen als een kat onder de struiken om dit plan om zeep te helpen. Rondom het asielbeleid is het alweer een tijdje stil, wat niet betekent dat de twee coalitiepartners opeens hetzelfde denken over vluchtelingen en migratie. En dan moet de echte strijd nog beginnen: over nieuwe rijksuitgaven tegenover versnelde aflossing van de staatsschuld, komend voorjaar.

...EN HET EIND IS NOG NIET IN ZICHT

De regering regeert weer, zo heeft menig columnist dezer weken met vreugde vastgesteld. De politieke stijl en sfeer zijn onmiskenbaar anders dan een half jaar geleden. Het middenveld moet een toontje lager zingen. Het dualisme tussen regering en parlement heeft aan kracht gewonnen. En dat betekent: feest voor de oppositie. Hoe scherper de coalitiepartners hun eenheid of verdeeldheid etaleren, hoe eenvoudiger de oppositiefracties hun posities kunnen markeren. Maar evenals regeren, is ook oppositievoeren een kwestie van vooruitzien tot de volgende verkiezingen. Op een dag tussen nu en hooguit tweeënhalf jaar kan de macht in Nederland opnieuw worden verdeeld. Wie biedt?

Getalsmatig benaderd zijn de politieke verhoudingen tamelijk overzichtelijk. Als de wonderbaarlijke herrijzenis van D66 uitblijft, zijn er straks vier partijen beschikbaar om een twee- à driepartijenkabinet te formeren: PvdA, VVD, CDA en GroenLinks. Het is nog te vroeg om alle theoretische opties tegen elkaar af te wegen. Maar het calculeren bij het CDA en GroenLinks is al begonnen: volgende keer móeten ze erbij zijn.

Voor GroenLinks is de koers niet moeilijk te kiezen. Politiek leider Paul Rosenmöller droomt overdag al hardop van de toekomstige partners PvdA en CDA. Voor het losweken van de PvdA uit het paarse kamp bieden de sociaal-democraten volop openingen, met alle lopende en komende discussie over Waddengas, privatisering, huren, extra geld voor zorg en onderwijs, etc.

Voor het CDA is de strategie minder eenvoudig te bepalen. Als sociaal-conservatieve partij kan het CDA nooit op één paard wedden. Het zou zich een scherp links profiel kunnen aanmeten. Maar dan laat het – electoraal gezien – alle ruimte aan de VVD, waaraan het CDA bij de verkiezingen van '94 en '98 al de meeste kiezers heeft verloren. De VVD stelt intussen spinnend vast dat ze zo langzamerhand de enige partij `op rechts' is in het politieke spectrum. Het CDA zou zich als een christelijke VVD kunnen profileren. Maar dan zou het drommen kiezers wegjagen naar de PvdA, GroenLinks en de nieuwe politieke unie van GPV en RPF.

De strategie van het CDA blijft voorlopig: wrikken in de coalitie waar het wrikken kan. Dan weer pacteren met de PvdA (over sociaal beleid en milieu), dan weer heil zoeken bij de VVD (over asielzoekers en WAO).

Politiek gezien wordt het CDA in toenemende mate handig. Maar of de kiezers dat zullen herkennen, blijft de vraag. Want ook voor het CDA geldt dat de opiniepeilingen nog altijd ogen als een stille vijver. Wat dat betreft liggen alle coalitiemogelijkheden nog open – zelfs die waarbij PvdA en VVD opnieuw tot elkaar worden veroordeeld. Maar dan door de kiezers.

Redactie: Gijsbert van Es