Op `Stimuli' in Witte de With tolt de bezoeker duizelig in het rond

Je ziet het gemakkelijk over het hoofd, het piepkleine schilderijtje van Francis Als dat naast de balie van kunstcentrum Witte de With hangt. The Nightwatcher heeft de afmeting van een ansichtkaart en stelt een man voor die door een uitgestorven straat loopt. Het is een intrigerend werkje. Niet vanwege de mysterieuze voorstelling of de verfijnde schildertechniek, maar omdat je in eerste instantie niet snapt welke relatie het schilderij heeft met het thema van de tentoonstelling Stimuli, die over hallucinaties gaat. Pas als je even later in een van de tentoonstellingszalen exact hetzelfde doekje ziet hangen en leest dat de titel van Als' serie Déjà vu (1997-1999) luidt, wordt het verband duidelijk.

De kunstwerken die op Stimuli bijeen zijn gebracht, geven volgens het persbericht vrij spel aan verschillende bewustzijnstoestanden zoals hypnose, extase, trance en shock. Bij de `dubbele schilderijtjes' van Als is het déjà vu-gevoel wel heel minimaal. Maar veel andere werken op de tentoonstelling veroorzaken wel degelijk fysieke reacties bij de toeschouwer: je wordt er duizelig van of raakt gedesoriënteerd.

De Rotoreliefs (1935) van Marcel Duchamp bijvoorbeeld, hebben een vrij directe werking op je onderbuik. Het zijn twaalf eenvoudige, met cirkelpatronen bedrukte schijven die langzaam ronddraaien op platenspelers. Door de centrifugerende beweging krijgen de cirkels diepte, het worden zuigende draaikolken waar je eindeloos in kunt staren.

Ook de Boomtakvideo (1998) van de Nederlandse kunstenaar Rob Johannesma heeft een hypnotiserende werking. Op het eerste gezicht lijkt het onscherpe panoramische landschap een diaprojectie te zijn. Pas in tweede instantie merk je dat het beeld langzaam beweegt. Het bladerdak schuift uit elkaar en toont de blauwe hemel, tussen de bomen door wordt een rivier zichtbaar. Het perspectief draait met slechts enkele millimeters per seconde, maar het is genoeg om je evenwicht te verliezen en je het gevoel te geven dronken door de ruimte te tollen.

Vervelend wordt het wanneer de kunstenaar zijn eigen geest probeert te verruimen en jij als toeschouwer alleen maar kunt toekijken. De video waarin Matt Mullican onder hypnose een dag uit zijn leven navertelt en ellenlange verhandelingen houdt over onbenullige zaken als de kleding van zijn kinderen, is ronduit slaapverwekkend. En ook het verslag van Francis Als over de wandelingen die de kunstenaar maakte onder invloed van verschillende drugs als speed, heroïne en valium (Narcotourism, 1996) kan niet echt boeien. De effecten en bijwerkingen van de verdovende middelen die beschreven worden, kun je ook in ieder medisch handboek nalezen.

Het nadeel van dergelijke thematentoonstellingen is dat het onderwerp vaak een nogal dwingende stempel op de kunstwerken drukt, waardoor je er haast niet meer onbevangen naar kunt kijken. Zo zouden de Achromen (1957-62) van Piero Manzoni, witte doeken besmeerd met porseleinaarde, volgens de samenstellers een sterk meditatieve werking hebben door de afwezigheid van verdwijnpunten. En hetzelfde zou gelden voor Corps Noir (1994-1999) van Ann Veronica Janssens, een grote zwarte schaal van plexiglas waarin de omgeving omgekeerd wordt weerspiegeld. Maar wie de toelichting niet gelezen heeft, zou de werken nooit deze transcendente eigenschappen hebben toegedicht.

Beter is het om je niet te storen aan het theoretische keurslijf van de tentoonstelling en te genieten van de diverse topwerken die op Stimuli gepresenteerd worden. Alleen al de aanwezigheid van de klassieker Clown Torture, een videowerk van Bruce Nauman uit 1987, maakt een bezoek aan Witte de With de moeite waard. Hierin vertelt een clown steeds hetzelfde vierregelige verhaaltje over drie mannen die rond een kampvuur zitten. Hij doet dat met het fanatisme van een psychopaat: de ene keer schaterend van de lach en dan weer ziedend van woede. Onderwijl zie je op de tegenoverliggende monitor een vrouwelijke nar onophoudelijk lachen, alsof zij een langzame kieteldood sterft. Opgesloten tussen de twee monitoren voel je de spanning toenemen, totdat de agressie een haast ondraaglijk punt bereikt. Op dat moment wil je alleen nog maar heel snel wakker worden uit deze kwaadaardige droom.

Tentoonstelling: Stimuli. T/m 13 februari in Witte de With, Witte de Withstraat 50, Rotterdam. Di t/m zo 11-18u.