`Als de voordeur dicht is, nemen we het raam'

Dennis Ross is al jaren de Amerikaanse vredesgezant in het Midden-Oosten, en bovenal een ontspannen Californiër. Hij heeft al vier presidenten gediend en werkt nu aan een definitief vredesakkoord voor september volgend jaar. `Ik heb een speciale passie om vrede te bereiken.'

Dennis Ross (51) heeft al vier nachten niet meer dan drie uur geslapen, maar de Amerikaanse `speciale vredescoördinator' in het Midden-Oosten oogt fit. Lichtgebruind gezicht, slungelachtige tred. Hij is net aangekomen vanuit Tel Aviv na een rondje pendeldiplomatie tussen de Israelische premier Barak en de Palestijnse leider Arafat. Zij zijn begonnen aan de slotonderhandelingen voor een definitief vredesakkoord in september volgend jaar. Tot half drie 's nachts doorhalen met Arafat is voor `Mr. Dennis', zoals de Palestijnse voorman hem noemt, niks bijzonders. ,,Ik hou dit alleen maar vol door juist als ik heel moe ben te gaan hardlopen in de heuvels van Jeruzalem of achter mijn hotel te gaan basketballen'', zegt Ross, zelf joods. Hij is even te gast op de Erasmus Universiteit in Rotterdam, ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan van de Economische Faculteitsvereniging.

De onderminister, doctor in de Sovjet-studies, is een geval apart in de Amerikaanse regering. Door zijn politieke overlevingskracht is hij de enige die op hoog niveau vier opeenvolgende presidenten van verschillende signatuur heeft gediend: de Democraat Carter, de Republikeinen Reagan en Bush, en de Democraat Clinton. Tien jaar geleden, aan het einde van de Koude Oorlog, was hij hoofd beleidsplanning van minister van Buitenlandse Zaken James Baker. In 1992 stapte hij samen met Baker over naar het Witte Huis om – tevergeefs – de verkiezingscampagne van president George Bush tegen Bill Clinton te redden. Het weerhield Clinton er niet van hem als vredesgezant voor het Midden-Oosten op te nemen in zijn eigen regering. Ross is de partijpolitiek zo ontstegen dat hij in elke volgende regering kan terugkeren.

Na een rollenspel vredesoverleg in Rotterdam mengt de topbemiddelaar zich losjes, glas rode wijn in de hand, onder de studenten. Hij is `informeel', reist `graag in jeans' en ontleent mede daaraan zijn imago van `achteloze Californiër', zegt hij mild grijnzend. ,,Ik ben niet erg bezig met mijn voorkomen. Als u mijn bureau ziet, lijkt het alsof er net een orkaan voorbij is geraasd.'' Ross geeft `zelden interviews': ,,Ik ga mijn werk niet bemoeilijken met publieke uitspraken over gevoelige kwesties.'' Maar in een kamer op de universiteit raakt hij al snel op dreef over zijn stijl als bemiddelaar en het `conflict met een menselijk gezicht'.

Onder Baker speelde u als chef beleidsplanning een sleutelrol bij het einde van de Koude Oorlog: u onderhandelde met Gorbatsjov, werkte aan de relatie met de Sovjet-Unie en de Duitse hereniging. Veel Amerikaans beleid was improvisatie. Baker zei in 1997 tegen deze krant dat hij `geen man van visie' maar van reacties was.

,,Hij zei vaak tegen mij [Ross bootst Bakers Texaanse accent na]: `Dennis, ik ben de actie, jij bent mijn visie.' Inderdaad, er zat veel improvisatie bij. Niemand voorspelde deze historische veranderingen. Voor mij was het moeilijk te overzien dat de systemen die de internationale betrekkingen sinds 1945 hadden bepaald, van de ene op de andere dag konden veranderen. Maar in het politieke leven moet je de menselijke dimensie niet onderschatten. Ik heb toen geleerd dat de formele structuren van diplomatie zelden de belangrijkste veranderingen opleveren. Als je echt de vrijheid wilt hebben om vergaande ideeën in onderhandelingen door te drukken, moet je dat informeel aanpakken en een vertrouwensrelatie hebben met je tegenhanger.''

U had zo'n relatie met Sovjet-collega Sergej Tarasenko, hoofdadviseur van Sovjet-minister Sjevardnadze.

,,Niemand dacht destijds dat de Duitse hereniging mogelijk was terwijl Duitsland in de NAVO zat. Dit moest delicaat worden aangepakt omdat de Russen enorm bezorgd waren wegens de geschiedenis. Wij hebben er zes maanden aan gewerkt: Baker en Sjevardnadze, Tarasenko en ik. Tarasenko en ik kregen een nauwe band. Wij kregen door dat als wij elkaar vooraf ontmoetten, wij konden aangeven waar we het eens konden worden en waar problemen rezen. In juni 1990 dachten wij de belangrijkste obstakels te hebben genomen, maar een week later in Berlijn bleek de Sovjet-positie aanzienlijk verhard. Baker vroeg mij geëmotioneerd, in grovere bewoordingen: wat gebeurt er? Ik ging naar Sergej. Hij zei: maak je geen zorgen, Dennis, hier moeten we doorheen. Om bureacratische redenen. Alles komt goed. Als ik geen persoonlijke relatie met hem had gehad, zou ik hem niet geloofd hebben. Maar ik kon nu Baker geruststellen: maak je niet druk, dit is voor publieke consumptie en geen verandering van hun beleid. Dat bleek later ook: de Russen steunden de Duitse hereniging binnen de NAVO.''

Een ander voorbeeld van hun `vertrouwensrelatie' is hoe Tarasenko en hij de cruciale verklaring van Rusland en Amerika over Iraks inval in Koeweit voorbereidden in 1990, een dag na de inval die leidde tot de Golfoorlog. Ross was, op bezoek met Baker in Irkoetsk, met Sjevardnadzes vliegtuig mee teruggevlogen naar Moskou: hij wilde vandaar doorvliegen naar Washington om het weekeinde bij zijn vrouw en drie jonge kinderen te zijn. Ross' verblijf in Moskou bleek onverwachts belangrijk, want Saddams inval noopte de VS tot een gezamenlijke reactie met de Sovjet-Unie. Ross stelde een krachtige tekst op, die `ouderwetse' collega's van Tarasenko afzwakten. Ross: ,,Ik zei: Sergej, de Koude Oorlog loopt ten einde, we moeten laten zien dat we een partnerschap kunnen ontwikkelen. Als we nu dezelfde positie innemen, weet de hele wereld dat we in een nieuw tijdperk zitten. Hij beloofde het te regelen. Uren later kwam hij terug met een verklaring waarin alles stond wat wij wilden behalve één belangrijke zin over de bereidheid tot een wapenembargo. Sergej zei tegen mij: als je Baker wilt vragen Sjevardnadze uit te leggen waarom dit embargo belangrijk is, komt het goed. En opnieuw maakte hij zijn woorden waar: Sjevardnadze ging akkoord. Zo kregen we de gezamenlijke verklaring met het wapenembargo, die de sleutel vormde voor de coalitie tijdens de Golfoorlog.''

U probeerde in 1992 samen met Baker de Republikeinse president Bush een tweede termijn te bezorgen in zijn campagne tegen Clinton, die won en voor wie u nu werkt. Dat is vreemd.

Lachend: ,,Misschien ben ik een vreemde kerel. Na een leven lang Democraat te zijn geweest, was het niet gemakkelijk om naar het Witte Huis over te stappen en aan deze campagne te gaan werken. Temeer omdat er nog maar een paar maanden in de campagne te gaan waren. Maar door mijn grote loyaliteit jegens Bush en Baker vond ik het erg moeilijk om nee te zeggen. Ik verwachtte niet dat ik gevraagd zou worden te blijven in de nieuwe regering. Maar president Clinton vroeg mij te blijven omdat ik me erg had ingespannen om de vredesconferentie van Madrid in 1991 op te zetten. Daar werden voor het eerst directe onderhandelingen gelanceerd tussen Israel en de buurlanden.''

Regeringen veranderen van kleur. U niet?

,,Ik ben een ongebruikelijk geval, maar dat komt door unieke omstandigheden. Het Midden-Oosten heeft in de VS een niet-partijpolitiek karakter gekregen. Het maakt niet uit of er een Democratische of Republikeinse regering aan werkt. Tijdens de Bush-periode probeerden we eerst onderhandelingen tot stand te brengen. De Israeliërs en de Arabieren spraken helemaal niet met elkaar! Toen president Clinton aantrad, was er wel een vredesproces maar het leidde niet echt ergens toe. De vraag was toen hoe we resultaten konden gaan boeken. Ik werd de belichaming van de continuïteit. Wij veranderden niet zozeer, dat deden de Israeliërs en Palestijnen. Premier Rabin en voorzitter Arafat trokken beiden de conclusie dat de onderhandelingen over de bezette gebieden in Washington niets opleverden. En dat bracht `Oslo', het autonomie-akkoord van 1993, tot stand.''

De VS waren daar afwezig. Niet de grootste prestatie van de VS.

Fel: ,,Iedereen neemt aan dat wij de vrede moeten sluiten. Maar de sleutel tot vrede is wat de partijen doen! De Noren gaven beide partijen een plaats om hun diplomatie in het geheim te bedrijven.''

Wat zijn uw belangrijkste resultaten?

,,Het Hebron-akkoord van januari 1997 over de terugtrekking van Israels troepen in Hebron. Niemand had voorspeld dat een Likud-regering die tegen `Oslo' was, dat zou overeenkomen, maar het gebeurde wel. Voor dit akkoord heb ik twee keer 23 dagen gependeld. Er waren enorme hordes te nemen en de achterdocht was erg groot. Ik ben ook trots op de Wye River-overeenkomst van oktober 1998, een vervolgakkoord op `Oslo'. President Clinton en minister Albright speelden een centrale rol, maar ik heb daar toen ook achteneenhalve dag klokje rond aan meegewerkt. Dit akkoord had ook niemand voorspeld, omdat het verdere Israelische terugtrekkingen van de Westelijke Jordaanoever voorschreef. Beide akkoorden weerspiegelen de grootste inspanning, maar ze geven niet het grootste gevoel van bevrediging. Wij moesten voor de partijen onderhandelen, en zo moet het niet.''

Wat is het sleutelwoord van uw stijl?

,,Empathie. Ik moet me compleet in een ander verplaatsen, me helemaal inleven. Ik moet begrijpen wat de partijen beweegt, motiveert, beperkt en wat hun behoefte is. En zij moeten ook elkaars behoeften begrijpen, zich met elkaar identificeren. Ik besteed er veel aandacht aan dat onderhandelaars elkaar leren kennen en oprecht gaan zien als partners. En het is belangrijk dat ik problemen verhelder. Door de erfenis, het conflict, de achterdocht, de pijn en het gecumuleerde gevoel van treurnis kan een partij `X' zeggen, terwijl de andere partij denkt dat `Y' wordt bedoeld. Ik kan dan onmiddellijk zeggen: je hoort iets anders dan hij bedoelt.''

Volgens Baker bent u de best ingevoerde in het vredesproces, volgens critici loopt u al zolang mee dat u niets nieuws meer kunt inbrengen.

,,Als de partijen eenmaal van elkaar weten wat hun beperkingen en behoeften zijn, zien ze vanzelf waar de kloven liggen. Als ze zover zijn, gaan ze kijken naar manieren om de verschillen te overbruggen. Dan worden ze creatief. Wij kunnen dan naar voren brengen wat de beste manier is om de verschillen op te lossen. Als de situatie eenmaal rijp is voor een oplossing, is het niet moeilijk om nieuwe ideeën te bedenken.''

Een Israelische regeringsfunctionaris zei eens: Dennis laat zich niet afschrikken door een stenen muur, hij vindt er een weg omheen, onderdoor of overheen.

,,Dat komt doordat ik er een paar keer tegenaan gelopen ben, en dat deed pijn. Ik zei eens tegen iemand: als de voordeur dicht is, nemen we het raam. Als het raam gesloten is, proberen we het dak. Als het dak niet lukt, proberen we de kelder. En als de kelder dicht is, proberen we het huis ernaast. Ik werk systematisch.''

Bent u emotioneel?

,,Ja.''

Agressief?

,,Soms. Hangt er vanaf.''

Maar u bent niet vergelijkbaar met de Amerikaanse Bosnië-bemiddelaar Holbrooke. Hij gebruikt druk en macht, u vasthoudendheid en overredingskracht.

,,Sommige mensen vinden dat ik af en toe druk heb toegepast.''

Maar u legt geen vrede óp, zoals Holbrooke?

,,In het Midden-Oosten kun je geen vrede opleggen. Dat houdt geen stand. Wij willen een duurzame overeenkomst waar de partijen zelf in geloven.''

U schreeuwt geen mensen toe of verscheurt geen papieren voor hun neus, zoals Holbrooke?

,,Dat is niet mijn stijl. Maar ik ben wel eens ontploft. Rond het Hebron-akkoord zijn er momenten geweest waarop ik heel boos werd. Ik heb wel eens tien minuten aan één stuk staan vloeken. In één geval smeet ik mijn schrijfblok vijf meter weg. Ik pikte het niet dat we weer zaken moesten behandelen die al opgelost waren. Ik was echt kwaad, maar ik gooide ook mijn schrijfblok weg omdat ik wist dat iedereen keek. Ik ben niet-confronterend. Als ik ontplof, heeft dat juist een groter effect.

,,Ik heb het voordeel gehad met vier ministers te kunnen werken, Shultz, Baker, Christopher, Albright, en een paar presidenten. Ik heb veel geleerd van hun talenten. Door te kijken hoe leiders onderhandelen.''

Wat is Clintons talent?

,,Hij heeft een uitzonderlijk talent om vertrouwen te wekken bij de partijen. Hij absorbeert details op een opmerkelijke manier. Hij vraagt geregeld vóór een topontmoeting: `Dennis, wat moet ik weten'?'' Telt op zijn vingers: ,,Dan zeg ik tegen hem: A, B en C. Hij presenteert die informatie vervolgens in het overleg beter dan ik tegenover hem heb gedaan.''

De VS zijn een strategische bondgenoot van Israel en moeten tegelijk een eerlijke bemiddelaar zijn.

,,Dat is waar. We hebben een historisch speciale relatie met Israel, en we hebben een relatie met de Arabische wereld. Dat onderscheidt ons van andere landen. Het hele proces waarin de VS een rol spelen is gelanceerd in de nasleep van de oorlog van 1973, toen minister Kissinger begon te pendelen. Er kwamen verschillende akkoorden, waarbij de VS betrokken waren. De partijen wilden onze speciale rol.''

Is uw positie moeilijk omdat u zelf joods bent?

,,Toen ik begon op dit terrein, in 1986 als lid van de Nationale Veiligheidsraad, vroegen Arabische media zich af of ik wel objectief kon zijn, omdat ik joods was. Dat is niet helemaal verdwenen, maar de prominentie ervan is veranderd. Na de Madrid-conferentie van 1991 was de Arabische opstelling tegenover Israeliërs anders. Arabische diplomaten zeiden tegen mij dat het goed was dat ik deze rol vervulde. Zij wilden iemand als ik die hun situatie aan de Israeliërs kon uitleggen, zodat de Israeliërs beter begrepen dat de Arabieren oprecht waren. Dat was voor mij een aanwijzing dat zich een echte verandering voordeed in de regio.''

U bent afgeschilderd als pro-Likud [de partij van de oud-premiers Shamir en Netanyahu] maar ook als pro-Palestijns.

,,Geen van beide is juist. Ik ben pro-vrede!''

Volgens Amerikaanse media voerde u in 1996 campagne voor Peres, leider van de Arbeidspartij, en was u diep geschokt door de overwinning van Likud-voorman Netanyahu.

,,Ik heb geen campagne gevoerd.''

Maar was u diep geschokt door de overwinning van Netanyahu?

,,Ik was verrast.''

En niet aangenaam verrast.

Grijnzend: ,,Ik was zeker verrast.'' Dan ernstig: ,,Wij hebben zeer nauw samengewerkt met premier Rabin en Shimon Peres. De moord op premier Rabin maakte op mij een heel diepe indruk. Ik had niet alleen respect voor hem, ik had ook een bijzonder nauwe relatie met hem en zijn omgeving. Deze moord was het schokkendste in het hele vredesproces.''

Critici menen dat president Clinton niet streng genoeg was tegen Rabins opvolger Netanyahu, die een hardere lijn verkoos in het vredesproces.

,,Wat werkt, dáár gaat het om. Deze Likud-regering heeft twee akkoorden aangenomen, die ingingen tegen alles waar zij campagne voor gevoerd had. Ze was tegen `Oslo' en richtte zich tegen de terugtrekking uit Hebron en verdere terugtrekking van de Westelijke Jordaanoever. Toch is diezelfde regering met beide zaken akkoord gegaan, tegen ieders verwachting in.''

Uw houding tegen Arafat is veranderd. Margaret Tutweiler, oud-woordvoerster van het State Department, zei eens: `Dennis kreeg praktisch een hartstilstand als ik iets zei over voorzitter Arafat. Nu ontmoet hij die kerel de hele tijd.'

,,Voorzitter Arafat is een historische drempel overgestapt. Hij heeft meegedaan aan `Oslo' en zich gewijd aan vrede. Hij heeft dappere en zeer moeilijke stappen gezet, die hem blootstellen aan risico's. Hij heeft moed en oprechtheid getoond.''

U bent vergeten dat hij een voormalige terroristenleider is?

,,Premier Rabin zei: je sluit geen vrede met je vrienden.''

Arafat heeft in het verleden opdracht gegeven mensen te vermoorden.

,,Er bestaat geen twijfel dat er op dit punt een geschiedenis is. Maar er bestaat evenmin twijfel dat hij een andere toekomst wil scheppen voor zijn mensen. Ik heb enorm respect voor wat hij doet.''

U slaagde er de afgelopen jaren in het wantrouwen tussen Netanyahu en Arafat te verminderen.

,,Dat was bijzonder zwaar. Het vredesproces bleef intact terwijl we het gemakkelijk hadden kunnen verliezen door de vertrouwenscrisis.''

De nieuwe premier Barak is flexibeler dan Netanyahu.

,,Barak volgt duidelijk zijn eigen koers. Hij heeft een regering gevormd die een brede consensus weerspiegelt. Hij wordt niet zo beperkt door zijn regering als Netanyahu.''

Heeft u met hem een betere relatie dan met Netanyahu?

,,Ik kon met Netanyahu werken. Maar er is geen twijfel over dat de relatie tussen de regering van Netanyahu en onze regering tussen 1996 en 1999 niet was zoals wij graag hadden gewild. Er is evenmin twijfel dat onze relatie met de regering van premier Barak zeer goed en zeer solide is.''

U bereikt door de jaren heen met kleine stapjes vooruitgang, maar het grote publiek denkt: geen nieuws uit het Midden-Oosten.

,,Wanneer mensen dat tegen mij zeggen, reageer ik: laten we eens een paar jaar teruggaan. Het was destijds ondenkbaar dat Israel en de PLO met elkaar zouden praten en akkoorden sluiten. En dat de Israeliërs de Arabieren overal zouden kunnen ontmoeten. Er is een erfenis van angst, achterdocht, geweld en wrok. En er zijn vastbesloten vijanden van vrede, die geweld willen gebruiken en de vrede willen vermoorden.''

Wil de Syrische president Assad ook vrede?

,,Dat heeft hij ons wel laten weten. Tussen de Israeliërs en de Palestijnen zijn er directe onderhandelingen. Tussen de Israeliërs en de Syriërs zijn wij de tussenpersoon. Wij moeten met hen afzonderlijk werken. Daar zit een verschil.''

Worden de slotonderhandelingen de moeilijkste?

,,Ja. We zitten in een periode waarin de moeilijkste problemen moeten worden aangepakt: Jeruzalem, Palestijnse vluchtelingen, nederzettingen, grenzen, status van de gebieden en waterrechten. Dit zijn emotionele kwesties die zijn uitgesteld voor de definitieve vredesregeling. Maar ik ben optimistisch. Ik heb de afgelopen dagen met premier Barak en voorzitter Arafat doorgebracht en ben ervan overtuigd dat zij dit als een historische tijd zien. Zij hebben gevoel voor de mogelijkheden en de moed om moeilijke beslissingen te nemen.''

Wil Barak niet zoveel mogelijk land behouden?

,,Beide partijen weten dat ze niet alles kunnen bereiken. De overeenkomst zal van beide compromissen vergen. Het wordt een proces met ups and downs. De obstakels moeten niet publiek worden besproken, maar rustig tussen de partijen worden uitgewerkt, met mij erbij. De president heeft onlangs met de leiders in Oslo afgesproken dat ik nu elke twee weken op bezoek kom. We willen een raamwerkakkoord medio februari en een permanente status-overeenkomst medio september.''

Omdat president Clinton kort voor zijn vertrek uit het Witte Huis nog een overwinning wil binnenhalen?

,,De partijen vertrouwen president Clinton. Zij willen graag nog tijdens zijn bewind tot een akkoord komen. Daarom hebben zij ook haast. Voor president Clinton is vrede in het Midden-Oosten een topprioriteit. Hij stond ook dicht bij premier Rabin. Hij voelt een verplichting om te verzekeren dat zijn testament wordt uitgevoerd.''

Een van uw collega's zei eens dat behalve uw vrouw en kinderen het vredesproces uw overheersende passie is.

,,Zeker, ik heb een speciale passie om vrede te bereiken. Voor mij is dit een conflict met een menselijk gezicht. Ik heb veel vrienden daar. Ik heb hen vaak zien lijden omdat mensen die dicht bij hen stonden, slachtoffer van geweld zijn geworden. Ik heb hun angst gezien èn hun hoop.''