Voltaire was een oen

`Levendiger dan De wereld van Sofie' meldt de achterflap van De wereld van professor Caritat, de Nederlandse vertaling van The Curious Enlightenment of Professor Caritat - A comedy of ideas. De bedoeling van de gekozen Nederlandse titel en de vergelijkende aanbeveling is duidelijk: de uitgever wil graag meeliften op het verkoopsucces van Jostein Gaarders De wereld van Sofie: roman over de geschiedenis van de filosofie. In deze roman beleeft het meisje Sofie een spannend avontuur en krijgt ze bovendien een toegankelijke inleiding in de geschiedenis van de Westerse filosofie. De succesformule vond onlangs navolging, ditmaal met een jongetje en een ander vakgebied in de hoofdrol: De reis van Theo: roman over de geschiedenis van de theologie.

Steven Lukes, hoogleraar Politieke en Sociale Wetenschappen aan het Europees Universitair Instituut te Florence, wil meer. Zijn ideaal is een hoogstaande literair-filosofische komedie voor volwassenen à la Voltaire's Candide, die, in tegenstelling tot De wereld van Sofie niet met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis van de westerse wijsbegeerte stapt, maar zich concentreert op de rijkheid en diversiteit van de ideeën van één groep filosofen, de Verlichtingsdenkers.

De wereld van professor Caritat begint met de arrestatie van professor Caritat, specialist in de ideeëngeschiedenis. Hij wordt door de Militaren ervan beschuldigd Optimist te zijn. Hij heeft, kortom, te veel vertrouwen in de rede. De guerrilla helpt hem ontsnappen en geeft hem een opdracht mee: hij moet onderzoeken of er nog grond is voor Optimisme.

In zijn zoektocht naar de volmaakte wereld, belandt professor Caritat eerst in Utalitaria, waarin alle inwoners rondlopen met rekenmachines om te allen tijden de juiste beslissing te kunnen nemen. Het lijkt een volmaakte maatschappij, maar professor Caritat ontdekt dat zieken, ouderen en andere nuttelozen uit de samenleving worden geweerd, omdat die niet bijdragen aan de lijfspreuk van het land: `het Grootste Geluk voor het Grootste Aantal'. Communitaria is zijn volgende bestemming. Het is de multiculturele samenleving die in het teken staat van respect voor verschil, en waarin de religieuze of etnische identiteit allesbepalend is.

Maar ook Communitaria is doorgeslagen in haar ideaal en uitgemond in een griezelige en benauwende vorm van identiteitsdenken. Na deze eerste twee reizen van de professor is de lezer ongeveer op driekwart van het boek. Daarna gaat het vliegensvlug, alsof Lukes er een beetje genoeg van had. Professor Caritat bezoekt nog even Proletaria, waarin arbeid bepaalt wie je bent, en Libertaria, een doorgeslagen materialistische samenleving, waarin de lezer de Verenigde Staten kan herkennen. Op de laatste bladzijden ontmoet hij een uil, die hem de wijze les leert. Idealen zijn goed, zolang je, wanneer je een ideaal nastreeft, niet alle andere idealen uit het oog verliest. De professor hervat zijn reis als herboren optimist en gaat op zoek naar een land dat de naam Egalitaria draagt.

Het idee is goed en het onderwerp – de actualiteit van Verlichtingsfilsosofie uitgelegd via verschillende ontwerpen van de `ideale redelijke samenleving' – boeiend. Maar een groot denker is niet altijd een groot schrijver. De wereld van professor Caritat is mislukt op twee manieren: het is een verkleutering van de literatuur en een ridiculisering van de filosofie. Als roman is het boek niet geslaagd omdat elk gebruik van symboliek wordt verduidelijkt, voor het geval dat wij, domme lezertjes, de pointe zouden hebben gemist. Wanneer de Militaarse politie de bril van professor Caritat kapot heeft getrapt, wijst Lukes direct op de betekenis van zijn eigen vondst: `Zo versterkten zij hun greep op de werkelijkheid door zijn greep op de zichtbare wereld te verzwakken.' Vervolgens krijgt de professor een nieuwe bril van de opticien met roze getinte glazen. Roze, begrijpt U wel. Daar wordt de wereld dus wat rooskleuriger van.

Wat even grappig is, gaat na een tijdje vervelen. Dat geldt met name voor de naamgeving. Zo bevindt professor Caritat zich in het land Utalitaria in de hoofdstad Calcula, waar hij logeert bij de familie Maximandus. Tijdens een rechtszaak waar de vermeende daders van een bomaanslag in de stad Rekendaal terecht staan, maakt Caritat kennis met de rechters van Utalitaria en laten die nou Blaf, Grom en Evenaar heten. De conversatie tussen de rechters is gewoonweg te flauw voor woorden:

``Ik sluit me hierbij aan,' gromde rechter Blaf.

`Ik sluit me hierbij aan,' blafte rechter Grom.'

Door een overkill aan flauwe woordspelingen ontstaat een onplezierig bijeffect. Lukes wekt onbedoeld de indruk dat de Verlichtingsdenkers enorme oenen waren. Zijn voorstelling van het calculerende paradijs volgens Jeremy Bentham is bijvoorbeeld zo'n idiote karikatuur, dat je je gaat afvragen hoe iemand in vredesnaam ooit zo dom geweest kan zijn om te denken dat geluk en welzijn volledig meetbaar zijn, of dat het individuele geluk altijd ten dienste moet staan van het algemene welzijn.

De vergelijking met De wereld van Sofie schept verwachtingen die niet worden waargemaakt. De wereld van Sofie maakt nieuwsgierig naar de teksten van filosofen zelf en fungeert als vrolijke kennismaking met de filosofie. De wereld van professor Caritat laat je achter met de indruk dat de geschiedenis van de filosofie enigszins achterlijk is. Dat zou wel eens te maken kunnen hebben met Lukes' keuze van het hoofdpersonage. Het is ook eigenlijk veel leuker om een jong meisje in een hoofdrol te zetten, dan een kleurloze hoogbegaafde professor in driedelig pak voor wie alle deuren op grond van zijn status automatisch overal open gaan.

Steven Lukes: De wereld van professor Caritat. Uit het Engels vertaald door Han Meyer.

De Geus, 318 blz. ƒ49,90 (geb.)