Jij Jane

Tarzan is zowel man als aap en Jane bemint hem onvoorwaardelijk.

Het wemelt in de Westerse cultuur van driehoeksverhoudingen tussen vrouwen, mannen en apen. De aap blijkt de betere optie.

Zo beroemd als Tarzan werd ze niet. Ze nam genoegen met een tweede plaats als `de vriendin van'. Anders dan Tarzan, ging ze met haar tijd mee. Ze ontwikkelde zich van hulpeloos schepsel in Tarzan the Ape Man (1932) tot werklustige huisvrouw met een heus fornuisje in de jungle in Tarzan's Fight for Life (1958), was een seksbom in Tarzan, the Ape Man (1981), een preutse onderwijzeres in Greystoke, the legend of Tarzan, lord of the apes (1984) om in Disney's Tarzan (1999) op te duiken als wetenschapper.

Jane Porter werd geboren in 1912 in een boek, en haar schepper was Edgar Rice Burroughs (1875-1950). In Tarzan of the Apes is ze negentien als ze aankomt in de jungle. Tarzan, die grootgebracht is door de apen, ziet voor het eerst in zijn leven een vrouw. ,,Hij wist dat ze geschapen was om beschermd te worden, en dat hij degene was die geschapen was om haar te beschermen.'' Terwijl Tarzan haar behoedt voor boze mannen en gevaarlijke dieren, leert Jane hem praten en ook tellen, met haar tenen. Spoedig is Tarzan mondig genoeg om haar een huwelijksaanzoek te doen. Jane wijst hem af, omdat de schurk Cecile Clayton reeds om haar hand heeft gevraagd. Tarzan is ontroostbaar: ,,Ik begrijp nu dat je niet gelukkig kunt zijn met een aap.''

Maar dat kan Jane wel. Ze stort zich boek na boek, film na film, opnieuw in zijn armen. Tarzan gedraagt zich als een aap, maar is niet zomaar een aap: hij is `koning onder de apen', de missing link tussen man en aap.

Jane is niet de enige vrouw die het geluk vindt bij een superaap. In de Westerse cultuur wemelt het van de complexe driehoeksverhoudingen, waarbij mannen en behaarde apen vechten om de aandacht van vrouwen, en de aap als de betere optie uit de bus komt. Om een aantal voorbeelden te noemen: de film King Kong (1933) toont een gorilla die hopeloos verliefd is op Ann, een mooie blond meisje, maar concurrentie ondervindt van Jack, een stugge zeebonk. De gorilla moet het, tot groot verdriet van de kijker die met hem is gaan sympathiseren, aan het eind van de film bekopen met de dood, maar in de remake (1976) geniet Jessica Lange met volle teugen van de aandacht van de gorilla. Ze laat zich door hem baden in een waterval en bij afwezigheid van een föhn in de jungle, blaast King Kong haar haren droog. In de roman De vrouw en de aap (1996) van de Deense schrijver Peter H⊘eg, zoekt Madelene, wier echtgenoot meer aandacht heeft voor zijn wetenschappelijke carrière dan voor haar, troost bij Erasmus, een aap van een onbekende maar zeer hoge soort, met wie ze vervolgens een erotisch avontuur in een paradijselijke setting beleeft. En in Nagisha Oshima's film Max, Mon Amour (1986) neemt een jonge vrouw wraak op haar overspelige echtgenoot Peter door overspel te plegen met Max, een chimpansee. Peter is vreselijk bang dat de chimpansee een betere minnaar is dan hijzelf. Maar zijn grootste vrees is dat het zijn vrouw niet alleen om de seks gaat, maar dat ze echte liefde voor de aap voelt.

Dat Jane voor de aapmens valt, is dus niet uniek. Zelfs in de 1001-nacht komt al een prinses voor die een aap als minnaar heeft.

Over Tarzan weten we al van alles, maar wie was zij?

Jane werd zoals gezegd geboren in een boek, maar beroemd dankzij het witte doek. Enid Markey, Louise Lorraine en Natalie Kingston speelden haar. Maar zoals Sean Connery altijd dé James Bond zal zijn en Johnny Weismuller dé Tarzan, zo is er maar één Jane: Maureen O'Sullivan (1911-1998). Ze was in Tarzan the Apeman (1932) de perfecte tegenspeelster van Weismuller. Zo robuust en gespierd als de voormalig olympisch zwemkampioen was, zo delicaat en feminien was zij. Haar schaarse kledij accentueerde haar bevallige vormen: ze droeg een leren bh en bij wijze van rokje twee lapjes voor en achter verbonden door een dun touwtje, waardoor de zijkant open bleef. Boze brieven over Jane's kostuum stroomden binnen, alsmede posters met de tekst: censureer Maureen O'Sullivan! Van meelevende kijkers kreeg de actrice zelfs schuilplaatsen aangeboden.

Dienstbaar

De filmmakers reageerden bezorgd en in elke volgende Tarzanfilm werd O'Sullivans kostuum langer en wijder, en schikte zij zich steeds genoeglijker naar haar vrouwelijke rol: dienstbaar en verleidelijk glimlachend. Jane was sexy, maar een heilige. In Tarzan Finds a Son! (1939) krijgt ze, zonder dat ze daarvoor gemeenschap met Tarzan heeft hoeven hebben (ze waren niet getrouwd), een zoon. Hij komt letterlijk uit de lucht vallen. Zij haalt hem uit het gecrashte vliegtuig en legt hem voorzichtig in de kribbe. Dan wordt ze gedood door een kwaadaardig volkje, de Zambelis. Het publiek vond haar dood onacceptabel. De film kreeg daarom een nieuw einde: Jane staat op miraculeuze wijze op uit haar dood.

Jane was populair. Toen ze steeds meer plaats moest maken voor andere vrouwelijke tegenspeelsters van Tarzan, zoals in Tarzan and the Leopard Woman (1946), Tarzan and the Slave Girl (1950), Tarzan and the She-Devil (1953), schreven duizenden vrouwen woedende brieven. Een vreemdgaande Tarzan viel niet in de smaak en was ongeloofwaardig. Zij wilden dat hun Jane met respect behandeld werd.

Het vrouwelijk protest tegen de traditionele rolverdeling groeide in de jaren zeventig, en de tijd was rijp voor een feministische Jane. De vrouwelijke Tarzan, een soort vermomde Jane, deed haar intrede: een stoere vrouw in tijgervel, die er niet voor terugdeinsde om een leeuw neer te steken. Zij figureerde in verschillende films onder namen als Tarzana, Luana, Mara en Sheena. Enerzijds was ze een echte sporty Jane, anderzijds bleef ze maar al te goed herkenbaar als product van de mannelijke op hol geslagen erotische fantasie. Sheena bijvoorbeeld, is een wulpse vrouw die luchtig gekleed met wapperende lange blonde haren op een zebra over het strand rijdt, gromt, en gevaarlijk met een speer zwaait.

Tarzan, the Ape Man (1981) demonstreert dat het perspectief van de vrouw en seksisme zich uitstekend laten combineren. Deze film vertelt, al zou je het uit de titel niet kunnen opmaken, het Tarzan-verhaal vanuit Jane's standpunt. De rol van Jane werd gespeeld door niemand minder dan de blonde seksbom Bo Derek, bekend als de minnares van Dudley Moore uit de film 10 (1979). Tarzan, the Ape Man zou de geschiedenis ingaan als de slechtste Tarzanverfilming aller tijden, maar dankzij de vele blote lijven, en vooral Dereks verschijning – veelvuldig met een doorschijnend witte blouse spartelend in het water dan wel topless huppelend over het strand – een culthit worden.

Blosje

In Tarzan, the Ape Man gaat Jane op zoek naar haar vader, die haar en haar moeder, toen ze klein was, in de steek liet om zich als antropoloog in de Afrikaanse jungle te vestigen. Wanneer ze hem vindt, vertelt ze hem dat ze dat niet zo leuk vond. Ze verneemt dat haar vader op het punt staat op een expeditie te gaan. Hij wil een gigantisch aapmonster vangen wiens kreet 's nachts in de jungle is te horen. Jane mag van hem niet mee. Met zachte stem en een rood blosje protesteert ze: ,,We leven in een door mannen gedomineerde wereld. Vrouwen mogen niet meedoen. Ik benijd mannen. Ik benijd ze hun vrijheid.''

Jane weet haar vader te overtuigen. Na een barre tocht is ze toe aan een frisse duik, en trekt ze haar witte jurk uit. Dan komt ze als een soort Ursula Andress – maar dan zonder bikini – uit het water gerezen, trekt haar jurk weer aan, om vervolgens, heel logisch, weer wat rond te gaan spartelen in het water. Gegrom waarschuwt haar echter dat ze niet alleen is op het strand. Er is een gevaarlijke leeuw, en Jane durft het water niet meer uit. Gelukkig is daar Tarzan.

Onvergetelijk is de scène waarin Jane – opnieuw in het water – Tarzan verleidt. Terwijl Jane zorgvuldig een banaan pelt en vervolgens voorzichtig een hapje neemt, fluistert ze hees: ,,Ik ben nog maagd.'' Ze biedt Tarzan prompt een stukje banaan aan. De film neemt dan plots een idiote postmoderne wending. Jane: ,,Het voelt zo raar allemaal, alsof ik dit in een boek lees. Ik hoop maar dat het een happy end heeft.'' Jane wil vervolgens Tarzan leren lachen en raakt zijn lippen aan. Tarzan wil echter, indachtig het origineel, graag leren tellen, en grijpt naar de borsten van Jane. Eén. Twee. ,,O God'', kreunt Jane. ,,Het hoofdstuk hield hier altijd op.'' De climax van de film is de aftiteling. De namen van acteurs en actrices rollen voorbij, maar niemand die daar op let. Want Bo Derek is verwikkeld in een stoeipartijtje met een enorme orang-oetan en Tarzan. De aap en de aapmens sjorren beurtelings aan haar broekje en proberen boven op haar te klauteren.

Aan al dat vrolijke gerollebol tussen de vrouw en de aap moest maar eens een eind komen, zo lijkt de gedachtegang te zijn geweest van de makers van Greystoke, the legend of Tarzan, lord of the apes (1984). Andie McDowell speelt de meest preutse en aristocratische Jane. Pas na een uur verschijnt ze in beeld. Tarzan ontmoet haar tijdens zijn reis naar Engeland. Jane werpt zich op als zijn lerares en probeert hem wat Latijn bij te brengen. `Amavero: I will have loved'. Maar de lessen mogen niet baten: Tarzan wil terug naar de jungle, het liefst met Jane. De laatste scènes tonen Tarzan en Jane in de jungle. Jane draagt een lange witte japon en houdt een bijpassend wit parasolletje vast. De voice-over vertelt ons dat Jane teruggaat naar Engeland, omdat ze niet zou overleven in de jungle.

Litteken

Conservatisme viel ook te verwachten van de nieuwste Tarzanverfilming, Disney's Tarzan. Inderdaad is de wereld hier, zoals in de meeste Disney-films, weinig complex: die bestaat uit de slechteriken, herkenbaar aan een litteken, tatoeage, overgewicht dan wel accent, en de goeieriken, herkenbaar aan witte kleding. Maar in één opzicht is de film vooruitstrevend. Jane is een zelfstandige en onafhankelijke vrouw en de nadruk ligt op haar intellectuele capaciteiten. Ze is wetenschapper, apenonderzoekster om precies te zijn, kan goed tekenen en weet ook met een diaprojector om te gaan. Wat kleding betreft is ze weer minder geëmancipeerd: aan Jane met een broek, hetgeen toch wel praktisch zou zijn in de jungle, zijn Disney-kijkers kennelijk nog niet toe.

De rol van Jane als apenonderzoekster lijkt revolutionair, maar berust op een traditie die we al langer kennen. Want niet alleen de culturele verbeelding, maar ook de hedendaagse primatologie, het wetenschappelijk onderzoek naar mensen, mensapen en apen, kenmerkt zich door een opvallende band tussen vrouwen en apen. Blanke vrouwelijke wetenschapsters treden op als bemiddelaar tussen natuur en cultuur. Iedere apensoort heeft zijn eigen toegewijde vrouw. Gorilla's danken hun beschermde status aan Dian Fossey, wier leven werd verfilmd in Gorillas in the Mist, orang-oetans horen bij Biruté Galdikas, Shirley Strum werpt zich op als de vrouw van de bavianen, en de Belgische Ellen van Krunkelsven werd onlangs door de Belgische journalist Dirk Draulans uitverkoren tot `Barbie van de bonobo's'. En chimpansees hebben Jane Goodall. Zij gaf in een interview overigens ooit te kennen dat zij een betere vriendin voor Tarzan zou zijn geweest.

Goodall kan zich nu een gelukkig mens noemen, want Disney's Jane is naar haar gemodelleerd. De vrouwenbeweging kan tevreden zijn met Disney's Tarzan, en dat geldt ook voor de dierenbescherming. Tarzans beste vriendjes zijn niet de chimpansees, maar de gorilla's. Deze aapsoort, die met uitsterven wordt bedreigd, wordt in de film voorgesteld als het grootste knuffeldier op aarde. Het originele verhaal is zelfs aangepast. Niet de jaloerse aap doodt de vader van Tarzan, maar een luipaard.

Of Jane nu Eva of Madonna is, slachtoffer of verleidster, huisvrouw of wetenschapper, één ding blijft in alle Tarzanverfilmingen gelijk: haar onvoorwaardelijke liefde voor Tarzan. Hij is de ware, de enige die haar hart doet smelten. Rest de vraag: waarom valt Jane voor Tarzan? Zijn aantrekkingskracht dankt hij aan zijn unieke combinatie van man en aap, die het hart van zoveel vrouwen sneller doet kloppen: zachtaardig en helfdhaftig, lief èn macho, gevoelig en een brok heerlijk vlees. Tarzan oogt als een stukje ongerepte natuur, die in het geheel geen last heeft van de remmingen die de civilisatie ons oplegt. Hij volgt zijn intuïtie, en als het moet pinkt hij zonder gêne een traantje weg. De oerman heeft zijn hart bovendien op de juiste plaats: hij komt op voor de meest kwetsbaren in onze samenleving, de dieren. Alle andere mannen die in de Tarzanverhalen voorkomen, de slechterik Clayton of de verstrooide vader van Jane, kunnen alleen maar van Tarzan leren.

Is Tarzan de perfecte man? Bijna. Echt slim is hij niet; de Van Dale omschrijft hem zelfs als `gespierde man, vaak met de bijgedachte aan een geringe intelligentie'. Maar dat maakt Jane kennelijk niet zoveel uit. Die weet dat alles wat een man meer heeft dan een aap mooi is meegenomen. Al kan hij maar tellen tot twee.

Disney's Tarzan draait nu in de bioscoop. Met de stem van Minnie Driver als Jane. In de nagesynchroniseerde Nederlandse versie is Katja Schuurman te beluisteren als Jane.