Honderd jaar Heart of Darkness

Honderd jaar geleden verscheen een van de beroemdste en belangrijkste boeken uit de moderne literatuur, Joseph Conrads Heart of Darkness. Joseph Conrad was van Poolse afkomst. Hij was geboren in 1857. Hij verliet zijn land op zeventienjarige leeftijd en diende bijna twintig jaar bij de Britse koopvaardij vóór hij beroepsschrijver werd. Hij stierf in 1924. Zijn oeuvre omvat een aantal bekende romans, zoals Lord Jim en Nostromo, maar veruit het beroemdste boek is Heart of Darkness. Dit boek verscheen, zoals toen gebruikelijk was, eerst in feuilletonvorm in Blackwood's Magazine. Het is bepaald geen dik boek, want het telt niet veel meer dan honderd bladzijden. De literatuur die over dit boek is verschenen daarentegen omvat vele duizenden bladzijden en er komen nog steeds nieuwe studies bij. Conrads werk lijkt actueler dan ooit.

Heart of Darkness is geschreven in de vorm van een raamvertelling. De anonieme ik-figuur beschrijft hoe hij met een paar vrienden op een boot in de Thames zit, wachtend op de wisseling van het getij, terwijl een van hen een verhaal vertelt. Dat verhaal is de eigenlijke inhoud van het boek, want als het verhaal af is, is het boek uit. De verteller heet Marlow. Hij is een zeeman die in opdracht van een Europese onderneming die in ivoor handelt als kapitein van een rivierboot een reis heeft gemaakt naar een afgelegen handelspost in het binnenland van Afrika. Het boek beschrijft die reis, eerst naar Afrika, dan de voettocht naar de bovenloop van de rivier en vervolgens de boottocht op die rivier. Het hoofd van de handelspost waarnaar hij op weg is, is een zekere Kurtz, een beroemde en beruchte handelaar. Beroemd omdat hij reusachtige hoeveelheden ivoor verzamelt, maar ook berucht omdat hij de naam heeft hierbij zeer wreed te werk te gaan. Een indicatie van die wreedheid ziet Marlow al direct bij aankomst, wanneer hij ontdekt dat de ornamenten op de omheining rond Kurtz' huis mensenhoofden zijn. Kurtz is ziek en Marlow neemt hem mee terug naar de kust, maar Kurtz zal het einde van de reis niet halen. Hij sterft onderweg. Op zijn doodsbed, als hij zijn leven overziet, spreekt hij de beroemde woorden: ,,The horror! The horror!''

Het verhaal is in hoge mate autobiografisch. Conrad werkte in 1890 voor een Belgische handelsonderneming en voer een half jaar op de Congo als tweede man op de stoomboot Le Roi des Belges. Teleurgesteld door velerlei tegenslagen zegde hij zijn contract met de maatschappij op en ging terug naar zee. Het Congogebied was kort tevoren door ontdekkingsreizigers als Stanley en Brazza geëxploreerd en al spoedig object geworden van Europese koloniale belangstelling. Het grootste deel van het gebied zou staatkundig verenigd worden in iets dat vaak de Kongo-Vrijstaat genoemd wordt, maar officieel de Etat Indépendant du Congo heette, een, zoals het woord zegt, onafhankelijke staat waarover de soevereiniteit werd uitgeoefend door een vereniging, de Association Internationale du Congo, waarvan de Belgische koning Leopold II voorzitter was. Het was een even onwaarschijnlijke als gecompliceerde juridische constructie en het succes van Leopold kan dan ook alleen worden verklaard door de internationale rivaliteit om de heerschappij over het gebied. Omdat niemand het een ander gunde, leek de Belgische koning met zijn vreemde vereniging en zijn filantropische reputatie nog de minst slechte oplossing. In naam was het dus geen kolonie maar een onafhankelijke staat, maar de werkelijkheid was anders. Leopold heerste over de Congo als een volstrekte alleenheerser.

Conrad maakte zijn reis in 1890, maar dit boek verscheen, zoals gezegd, pas in 1899. In de tussentijd waren tal van verhalen over misstanden en wreedheden in Leopolds Congostaat in Europa doorgedrongen. Toen duidelijk werd dat in zijn kolonie op grote schaal werd gemarteld en gemoord, verloor Leopold zijn reputatie als filantroop, edelmoedig bestrijder van de Arabische slavenhandel en brenger van de vooruitgang. De periode van de Vrijstaat staat thans bekend als een van de donkerste episoden uit de koloniale geschiedenis.

Conrads boek bevat veel verwijzingen naar excessen en wreedheden. Het is daarom door de leiders van de Congo Reform Movement, die kort na het verschijnen ervan een humanitaire campagne tegen de Congogruwelen begonnen, als een sterke steun ervaren. E.D. Morel, de leider van de beweging, noemde Heart of Darkness ,,the most powerful thing ever written on the subject''. Conrad was een kritische beschouwer van het koloniale expansieproces. Zijn eigen achtergrond zal daaraan niet vreemd zijn geweest. Polen was in die tijd voor een deel ingelijfd door Rusland, zijn vader was wegens nationalistische activiteiten gearresteerd en verbannen en hij zelf was zijn ouders in ballingschap gevolgd. Hij stond ook sceptisch tegenover de Europese beschavingsretoriek. In Heart of Darkness staan hierover de beroemde woorden: ,,The conquest of the earth which mostly means the taking it away from those who have a different complexion or slightly flatter noses than ourselves, is not a pretty thing when you look into it too much.''

Heart of Darkness is een aanklacht tegen de excessen van het Europese kolonialisme, maar het is geen antikoloniale roman. Niemand was antikoloniaal in de negentiende eeuw, ook Conrad niet. Hij was een warm voorstander van het Engelse koloniale bestuur en van uitbreiding van het Britse Empire en hij investeerde in een goudmijn in Zuid-Afrika. Hij schilderde de Afrikanen af als primitieve wezens, die niet veel meer kunnen dan zingen, dansen en zware lasten op hun rug dragen. Zij worden consequent aangeduid als `natives', `savages' en `niggers'. De Nigeriaanse schrijver Chinua Achabe heeft Conrad daarom `a bloody racist' genoemd. De scherpzinnige en vasthoudende criticus van de imperialistische cultuur, Edward Said, toonde meer oog voor de ambiguïteit van Conrads werk, maar ook hij wees op diens Eurocentrische visie.

Hoe kon het ook anders? Zoals Said nu, zo was ook Conrad een kind van zijn tijd. Interessanter dan deze kritiek is dan ook het feit dat, hoewel die tijd thans voorgoed voorbij is, Heart of Darkness juist door zijn ambiguïteit een tijdloos boek is geworden. De bekendste verfilming ervan, Francis Ford Coppola's Apocalypse Now, speelt dan ook niet in het negentiende-eeuwse Afrika, maar in Azië tijdens de oorlog in Vietnam en de rol van de Europese handelaar Kurtz wordt erin vervuld door een Amerikaanse militair.