Het lijden van Bhopal duurt gewoon voort

Vijftien jaar na `Bhopal' sterven nog steeds mensen aan de gevolgen van de chemische ramp bij Union Carbide. Door een opeenstapeling van drama's is het einde van het lijden nog steeds niet in zicht.

Mehboob Khan heeft vandaag hoofdpijn, en last van gevoelloosheid in zijn linkerbeen. En ademhalingsproblemen, maar dat heeft hij al sinds zijn longen 15 jaar geleden, toen hij 19 was, werden blootgesteld aan het gas. Hij woonde in Jai Prakash Nagar, een armenwijk die tegen de muren van de fabriek van Union Carbide is gebouwd. ,,We sliepen, en konden niet weg. Mensen renden door elkaar heen, blind, overgevend, snakkend naar adem.''

Mehboob ziet de beelden nog vaak aan zich voorbijtrekken. Afgezien van de boze dromen die hij aan de hel van Bhopal heeft overgehouden, maakt hij zich zorgen over zijn lichaam. Net als veel andere bewoners uit de omgeving van de fabriek lijdt hij aan tuberculose – de dodelijke ziekte die in Bhopal vier keer zoveel voorkomt als in de rest van het land.

Sinds die dodelijke zondagnacht in 1984 levert Bhopal nog elke dag een gevecht om medicijnen. Sommige pillen maken de klachten alleen maar erger, omdat Union Carbide de exacte samenstelling van de gassen, of de beste behandelmethoden voor degenen die eraan worden blootgesteld, nooit bekend heeft willen maken. Industrieel geheim.

Na 15 jaar is de grootste industriële ramp uit de geschiedenis nog steeds niet uitgewoed, zeggen artsen in de omgeving van Union Carbide, de Amerikaanse pesticidenfabriek waar in de vroege ochtend van 3 december 1984 tonnen giftige gassen ontsnapten. ,,In een heleboel opzichten is de situatie nog precies hetzelfde als op de dag van de ramp'', zegt Satinath Sarangi van de Sambhavna Clinic, een privékliniekje in de woonwijk vlak achter de fabriek waar 8.000 slachtoffers van de giframp gratis medische hulp krijgen. ,,Er gaan nog elke maand tien tot vijftien mensen dood aan ziekten, gerelateerd aan de blootstelling aan de gassen'', zegt Sarangi. Het dodental, 4.000 volgens Union Carbide, 6.000 volgens de Indiase regering, ligt volgens de Sambhavna Trust en andere hulporganisaties in Bhopal op 16.000 – en het tellen gaat door. Officieus, want statistieken mogen sinds 1992 niet meer worden bijgehouden. ,,Ik ben verschillende keren in de gevangenis beland omdat ik bezig was cijfers te verzamelen'', zegt Sarangi.

Niet alleen het tellen van de slachtoffers gaat door, ook het lekken op het afgesloten fabrieksterrein van Union Carbide, dat nog steeds midden tussen de sloppenwijken in het noorden van de stad in staat. `Hang Anderson' staat op een fabrieksmuur geschreven, waarmee de bevolking van de wijk Jai Prakash Nagar de regering adviseert over de te nemen stappen tegen toenmalig Union Carbide-directeur Warren Anderson. India heeft nooit heeft durven vragen om zijn uitlevering uit angst andere multinationals af te schrikken.

Het grondwater in Jai Prakash Nagar, hetzelfde water dat duizenden omwonenden met handpompen naar boven halen, is volgens milieuspecialisten en artsen vervuild met kankerverwekkende stoffen doordat Union Carbide nooit veel aandacht besteedde aan de opslag van zijn afvalstoffen. Tweehonderd waterbronnen in de omgeving van de fabriek geven water dat wegens de aanwezigheid van stoffen als dicholorbenzeen ongeschikt is voor consumptie. Honderden mensen in Bhopal drinken er nog dagelijks van.

Meer dan een half miljoen mensen raakten gewond – en tienduizenden zullen het altijd blijven. Het zijn de patiënten die hun werkzaamheden sinds 1984 indelen rondom hun speurtocht naar medicijnen, mensen bij wie het immuunsysteem zodanig werd aangetast dat de weg vrij is voor allerlei ziekten – artsen trekken zelfs een vergelijking met AIDS. ,,Ademhalingsproblemen, borstpijn, tuberculose, spierpijn, verdoofdheid, slapeloosheid, paniekaanvallen, lusteloosheid, misselijkheid, oververmoeidheid, duizeligheid, vergeetachtigheid, brandende ogen, verminderd zicht, rugpijnen, tintelende ledematen'', somt Sarangi op. ,,Sommige jonge vrouwen die toen vier of vijf jaar oud waren menstrueren nu vier keer per maand, anderen helemaal niet. Van de pijnen kronkelen ze als vissen buiten het water. Hun kinderen worden geboren met chromosoom-afwijkingen.'' Hoezeer de chemische ramp het leven van Bhopal heeft beïnvloed, blijkt uit de verhalen van moeders over hun kinderen die in de wijde omgeving tijdens vechtspelletjes spelen dat ze naar adem snakkend doodvallen, de handen aan de keel.

,,Een specifieke behandeling tegen de fysieke verschijnselen is er niet, het is nooit onderzocht'', zegt Sarangi. ,,Veel artsen geven iedereen antibiotica, maar daarmee worden de klachten meestal alleen maar erger.'' De Sambhavna Clinic probeert met yoga, massage en traditionele Indiase geneesmiddelen de lichamen te ontgiffen.

De 800.000 inwoners van Bhopal sliepen toen het kort na middernacht misging bij de pesticidenfabriek van Union Carbide, de Amerikaanse chemiegigant die zich in 1969 had gevestigd in het noorden van de stad. Ruim 40 ton methyl isocyanaat en een aantal andere giftige gassen ontsnapten – de directe omwonenden, veelal families van werknemers van de fabriek, hadden geen enkele kans. In het eerste uur, nog voordat het alarm eindelijk afging, vielen al honderden doden. Duizenden bewoners raakten voor het leven invalide.

Over de oorzaak van de ramp begon een lang gevecht. Volgens Union Carbide heeft een ontevreden Indiase werknemer de ramp opzettelijk veroorzaakt. Werknemers en onafhankelijke onderzoekers gaan uit van een serie van menselijke en niet-menselijke fouten, veroorzaakt door nalatigheid en bezuinigingen.

Maar zoals het in de fabriek dramatisch fout ging, zo verloopt het ook met de lange nasleep, waarin de overheid fout op fout maakt en de ramp elke dag erger wordt omdat de slachtoffers onvoldoende geld krijgen voor medische hulp. Na een proces van jaren, waarin de Indiase regering een schadevergoeding van drie miljard dollar eiste van Union Carbide, werd in 1989 een schikking bereikt over een vergoeding van 470 miljoen dollar. India zou afzien van verdere vervolging. Desondanks vaardigde een districtsrechtbank in Bhopal in 1992 een arrestatiebevel uit tegen toenmalig directeur Warren Anderson. De Indiase regering heeft nog geen uitleveringsverzoek ingediend bij de Amerikanen, en de verwachting is dat dat zo blijft.

Rest de schadevergoeding die het bedrijf heeft overgemaakt aan een stichting die het geld voor de slachtoffers beheert. ,,De slachtoffers krijgen ongeveer 500 gulden per persoon, in de meeste gevallen genoeg voor vijf jaar medicijnen'', aldus een recent onderzoeksrapport van een medische organisatie. Volgens het rapport is ongeveer de helft van de Union Carbide-miljoenen nog niet uitgegeven en is over de schadeclaims van 400.000 slachtoffers nog geen besluit is genomen.

Vijftien jaar na de ramp verrijst aan de noordelijke rand van Bhopal een groot ziekenhuis voor de slachtoffers, acht jaar nadat India's Hooggerechtshof opdracht had gegeven de medische zorg voor de Bhopal-slachtoffers te versnellen omdat er te weinig gebeurde. Aandelen van Union Carbide India werden verkocht en een speciale stichting opgericht dat het Bhopal Memorial Trust Hospital moest bouwen. De stichting kreeg echter tegenslag op tegenslag, onder meer door het beheer van de directeur, de voormalige Britse procureur-generaal Ian Percival die, zo bleek na zijn dood anderhalf jaar geleden, voor enkele miljoenen gulden aan onkosten had opgemaakt van het geld uit de Bhopal-fondsen. Mede door geldgebrek is het megalomane ziekenhuis, waarin het zwembad voor de artsen inmiddels klaar ligt, nog steeds niet open voor zijn patiënten.

Ook op dit terrein, een paar kilometer ten noorden van de verlaten fabriek van Union Carbide, duurt de Bhopal-ramp voort. Nadat de aannemers waren aangeklaagd wegens de inzet van 200 kinderen bij de bouw van het ziekenhuis, en zij dat ontkenden, viel een 13-jarige stenendrager van een steiger en overleed.

,,Er sterven nog elke week mensen door de tragedie van 1984'', zegt Satinath Sarangi, die een documentatiecentrum voor de Bhopal-slachtoffers heeft opgezet. ,,Tienduizenden kinderen en volwassenen zijn ziek, het drinkwater in Bhopal is vergiftigd, er is te weinig zorg, te weinig geld, te veel bureaucratie en de schuldigen, aangevoerd door Warren Anderson, gaan vrijuit. De Indiase overheid interesseert het niet, misschien wel omdat veel van de slachtoffers moslims zijn.''

In de straat langs Union Carbide, waar de bewoners hutje aan hutje tegen de fabrieksmuren aanleunen, gaat Mehboob Khan, een moslim, in de nacht van 2 op 3 december met andere slachtoffers demonstreren. ,,Als ik het volhoud, tenminste. Maar het moet, wij kunnen niet zonder hulp.''