Het Geheim van Sinterklaas

Een van de belangrijkste levensvragen voor een Nederlands kind is: bestaat Sinterklaas of niet? Hoe hebben bekende ouderen het grote mysterie ontrafeld? Wat is de cultuurfilosofische waarde van de nationale samenzwering die wij sinterklaasfeest noemen? Een beschouwende analyse.

Sint Nicolaas is dood, maar Sinterklaas heeft het eeuwig leven. Het is mooi gezegd. Het staat in het boekje Sinterklaas en God van Riekje (53), een transpersoonlijk psychotherapeute uit Gameren. Riekje begint haar boekje een beetje tobberig. Ze vertelt over haar worsteling met haar twee dochtertjes, aan wie ze op een dag moest bekennen dat ze heeft `gelogen' over het bestaan van Sinterklaas. Ze vertelt over haar eigen rouwproces en onverwerkt verleden, nadat ze als kind van haar sinterklaasgeloof was gevallen. Ze beschrijft traumatische of weggestopte Sint-gevoelens van andere volwassenen. En ze concludeert dat Sinterklaas een uiterst serieus te nemen geloofskwestie betreft. Brute omgang met de goedheiligman kan ,,het religieuze en spirituele vermogen'' voor de rest van een mensenleven kapotmaken.

Ook Dries (68), een oud-premier, die woorden rijgt als kralen aan een rozenkrans, wil graag de ernst van de zaak benadrukken. ,,Sinterklaas is geen verzinsel voor kleintjes. Hij bestaat!'' meent deze bewoner van de Heilig Land Stichting te Nijmegen. ,,Alle grote mensen die de gave van verwondering niet hebben verloren, zien hem nog. Hij kan verschillende gedaanten aannemen en op meer plaatsen tegelijk verschijnen: bilocatie of zelfs multilocatie, net zoals de zon uit vele dauwdroppels kan stralen. Wie ervoor ontvankelijk is, ontwaart in Sinterklaas de authentieke goedheid van mensen. Zonder Hem zou het op deze wereld niet te harden zijn.''

Och, waren alle mensen maar zo Sint-vruchtig als Dries. Neem nu Klaas (32), een fabrikant van marsepein en chocoladeletters in Zeewolde. Op vierjarige leeftijd wist hij al dat Sint Nicolaas niet bestond: ,,Mijn moeder vertelde me gewoon dat Sinterklaas een verkleedfeest is. Punt, uit.'' Was hij teleurgesteld? ,,Nee hoor, de cadeautjes bleven komen, dat vond ik het belangrijkste.'' Heeft Klaas zelf kinderen? ,,Jazeker, drie en vier jaar oud zijn ze. Die hebben we ook al verteld dat Sinterklaas een verklede vent is. Anders worden ze maar onrustig en gaan ze 's nachts slecht slapen. Dat kan ik er echt niet bij hebben. Dit is voor mij de drukste tijd van het jaar.''

Wat deed u toen u hoorde dat John F. Kennedy was vermoord?' Een hele generatie wereldburgers kan die vraag feilloos en gedetailleerd beantwoorden. De oer-Nederlandse variant hierop luidt: `Hoe kwam u erachter dat Sinterklaas niet bestaat?' De antwoorden getuigen eveneens van diepe indruk en verwarde gevoelens.

Luister naar Adrianus (68), kardinaal te Utrecht, die een huiselijk tafereel uit de jaren dertig schildert. Wij treffen de kleine Adrianus als achtjarige in een vroom gezin in de bollenstreek. ,,Thuis waren wij met elf kinderen, die met vaste regelmaat naar bed moesten, de jongsten als eerste. Op een avond in de sinterklaastijd lag ik om kwart voor acht in bed. Toen mijn iets oudere zusje na achten nog niet boven was, werd ik wat dreinerig. Ik ging naar beneden, waar ik mijn moeder en mijn zusje aan tafel trof. `Kom erbij zitten', zei mijn moeder, die bezig was mijn zusje voorlichting te geven. Ik kreeg te horen dat de ooievaar niet bestond en dat de kinderen niet uit de boerenkool kwamen. En, vertelde moeder er direct achteraan: Sinterklaas bestaat ook niet. Ik vond het acceptabel dat baby's op een andere manier ontstonden dan ik dacht. Maar dat Sinterklaas niet bestond, kon ik niet begrijpen. Mijn hele wereld, vol wonderen en mysteries, stortte in elkaar. Ik vroeg meteen: `Maar bestaat Onze Lieve Heer dan ook niet echt?' Waarop mijn moeder antwoordde: `Nou en of die bestaat! Dàt heb ik in mijn leven dan ook duidelijk mogen ervaren.'''

Het verhaal van Adrianus lijkt op dat van Marjoleine (42), een journaliste die veel schrijft over kinderboeken en spiritualiteit. Op een donkere avond, toen de wind stevig door de bomen waaide, werd de achtjarige Marjoleine door haar ouders uit bed gehaald. Beneden, in de huiskamer, kreeg zij op zachte toon te horen: ,,We zullen het je maar vertellen: Sinterklaas bestaat niet.'' Anders dan Adrianus raakte Marjoleine niet in de war van dit nieuws. ,,Ik was er juist heel trots op dat ik werd ingewijd in de geheime wereld van volwassenen. Ik dacht: aha, daarover praten zij dus als ik 's avonds in bed lig. Pas veel later kreeg ik er spijt van dat ik me zo makkelijk van m'n geloof had laten afhelpen. Nu denk ik: ik had natuurlijk gewoon moeten doorgaan met geloven.''

Geloven is nimmer een kwestie van zeker weten. Geloven is een kwestie van gevoel, niet van verstand. Het is een eeuwenoude levensles die dubbel en dwars geldt in `de magische wereld van het kind', zo valt te leren uit de gelijknamige pedogogische studie uit de jaren zestig die nog steeds als standaardwerk geldt.

Heksen, reuzen, kabouters, tovenaars, elfjes, spoken: zij allen bestáán in de kinderziel en heus niet zomaar als vluchtige verhaaltjes voor het slapen gaan. Zij zijn uiterst serieus te nemen: als `projecties', als `levende beelden' waarmee kinderen hun diepste gevoelens delen en leren `begrijpen' – blijdschap, angst, verdriet, schuldbesef, etc., etc.

In dat rijtje past Sinterklaas, of beter: het sinterklaasfeest, dat geldt als metafoor voor... ja, voor wat eigenlijk? Hier begint een probleem. Van oorsprong is Sinterklaas een schipper naast God. Hij weet alles. En wat hij niet weet, kan hij opzoeken in z'n Grote Boek. Generaties lang heeft Sinterklaas geheerst over de wereld van goed en kwaad. Zelf verpersoonlijkt hij het goede. Vuile handen maakt hij nooit; daar had hij een knecht voor, met takkenbos en juten zak.

Dit duo, dat wij allen zo goed kennen, is met veel anachronistisch knip- en plakwerk in de loop van de 19de eeuw ontstaan, in de tijd van steeds huiselijker romantiek. Sinterklaas zou een volle neef zijn van de Germaanse god Wodan die op zijn paard Sleipnir over de daken joeg. Sinterklaas zou afstammen van de heilige Nicolaas uit Myra (Zuidwest-Turkije, vierde eeuw) en van een eveneens heilige streek- en naamgenoot uit Pinara (zesde eeuw).

Over deze Nicolazen zijn vele prachtige sagen in omloop, met de historiserende waarde van een willekeurig Bijbelboek. En ook hier geldt: niet zozeer `het verhaal dat gaat' is van belang, maar het verhaal achter het verhaal.

Het roept een dringende, actuele vraag op. Bestaat Sinterklaas nog zoals Sinterklaas bestond? Wat heeft Sinterklaas in 1999 te vertellen?

Wie Sinterklaas op televisie met Aart Staartjes bezig ziet, wil op slag weer kind zijn. Wat een leuke oom is Sinterklaas geworden! Vroeger, met Mies Bouwman, was hij een statige bisschop die weinig sprak, lief glimlachte en veel zwaaide: een beetje de koningin op 30 april, zoiets. Da-hag, lieve kinderen.

Tegenwoordig laat Sinterklaas zich zoenen door meneer Aart. Zijn Pieten roepen nooit meer boe! en de roe hebben ze weggegooid. De Sinterklaas van deze dagen is een gemoedelijke circusdirecteur, omgeven door een roedel buitelende clowns. Niks `wie zoet is, krijgt lekkers, wie stout is de roe'. Nee, ieder kind is `een kanjer', dus `zet je schoen vast klaar'.

Zijn Sinterklaas en Zwarte Piet zo langzamerhand niet een beetje `te leuk' geworden? We leggen de vraag voor aan Bram (65), een acteur die veel ervaring heeft opgedaan met het spelen van bisschopsrollen. Bram reageert een beetje geïrriteerd. ,,Sinterklaas is een feest'', zegt hij stellig. ,,Het is een ontzettend leuk spel voor kinderen en voor volwassenen. Dat Sinterklaas niet meer wordt gebruikt als chantagemiddel, dat kinderen in sinterklaastijd 's nachts niet meer gillend van angst wakker worden, dat vind ik absoluut de winst van deze tijd. En ik weet zeker dat Sinterklaas het met mij eens is.''

Louise (59), een oud-politica, die in 1975 een cultuur-historische doctoraalscriptie aan Sinterklaas wijdde, is het met Bram eens dat het sinterklaasfeest een spel moet zijn waarin humor en een beetje spotternij vooropstaan. Maar ze signaleert ook dat de moderne sint-figuur in al z'n guitigheid een ietwat vlak karakter begint te krijgen. ,,Het sinterklaasfeest heeft door de eeuwen heen veel verschillende verschijningsvormen gekend. Maar altijd heeft er wel een element ingezeten van sociale controle, van belonen en straffen. Als je die dimensie weglaat, krijg je al snel een feest-voor-de-heb. Dan wordt Sinterklaas net zo'n nietszeggende figuur als de kerstman.''

Wie Sinterklaas nu werkelijk is, kan het beste worden gevraagd aan een ervaringsdeskundige van deze tijd: Ward (7), geëvolueerd van orthodox tot vrijzinnig gelovig, afgelopen zondagmiddag tijdens een fietstochtje ongemerkt onderworpen aan een diepte-interview. Hij zegt: ,,Sinterklaas is gewoon een onwijs goeie man, die de hele dag in z'n stoomboot brieven van kinderen zit te lezen. Hij heeft 600 hulp-Sinterklazen en 30.000 Zwarte Pieten om de cadeautjes uit te delen. Sommige kinderen op school zeggen dat Sinterklaas niet bestaat. Die weten d'r niks van. De echte Sinterklaas komt alleen op de televisie. En de Sinterklazen die je in het echt ziet, zijn verklede mannen.''

In zo'n Sinterklaas kun je eeuwig geloven.

INFORMATIE

Literatuur

`Sinterklaas en God', Riekje Boswijk-Hummel (De Toorts, Haarlem, 1999). Vriendelijk geschreven, maar sterk esotherisch boekje, waarin het sinterklaasgeloof wordt geplaatst in het brede kader van geloven in `God, Tao, Brahman, de Boeddha-natuur, de Absolute Dimensie, de Grote Geest, enzovoorts'.

Websites

www.sintnicolaas.org: Op deze website kun je je verlanglijstje maken, meedoen met een kleurwedstrijd, het dagboek van een Zwarte Piet lezen, meezingen met liedjes en vragen stellen aan Sinterklaas. www.sinterklaasnet.nl: website mede mogelijk gemaakt door de Efteling, Vroom en Dreesman en Philips.

sinterklaas.pagina.nl: allemaal verwijzingen naar `sinterklaaspagina's'.

Nota bene: geen www voor sinterklaas.pagina zetten.

www.feestdagen.nu/sinterklaas: Je kan nu op deze pagina een gedichtje maken (en deze versturen als kaart), muziek downloaden, een kaartje versturen, spelletjes spelen, foto's bekijken en nog veel meer.

Zodra Sinterklaas jarig is geweest, zal deze pagina geheel in het teken van Kerstmis komen te staan.

http://sint.zonnet.nl: Geschiedenis van Sinterklaas en liedjes.

www.deanmoor.nl/sinterklaas/frame.html: onder andere met pepernotenrecept.