Bezorgde dominee moet zwijgen

Een geestelijk verzorger wil niet langer zwijgen over het onmenselijke regime in de strengste gevangenis van Nederland, de EBI in Vught. Dat wordt hem niet in dank afgenomen door de bewakers. En Justitie heeft hem op non-actief gesteld.

De geestelijk verzorger van de strengste gevangenis van Nederland, dominee Ton van Brussel, is wegens zijn kritische houding door Justitie op non-actief gesteld. Hij is gestraft, omdat hij publiekelijk de behandeling van gedetineerden als inhumaan bestempelt.

Van Brussel werkt sinds anderhalf jaar in de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught waar de 24 zwaarste gevangenen van Nederland aan een zeer strikt detentieregime worden onderworpen om elk risico op ontsnapping uit te sluiten. Die behandeling leidt volgens Van Brussel tot mensonwaardige toestanden. Nadat hij afgelopen zaterdag in Trouw opriep tot ,,een publiek debat'' om te komen tot een meer humane detentie, is hem door de justitiële hoofdpredikant J. Eerbeek gezegd dat hij niet meer in de gevangenis van Vught mag werken.

Van Brussel heeft naar eigen zeggen te horen gekregen dat hij spijt moet betuigen over zijn openlijke kritiek. Pas dan mag hij weer werken in Vught. ,,Ik blijf volledig achter mijn opmerkingen staan. Ik pleit voor menswaardigheid en accepteer niet dat ik geen geestelijke bijstand meer kan verlenen aan de gedetineerden in Vught'', aldus Van Brussel.

,,Iedereen is in Vught bang voor het systeem. Niemand durft uit de school te klappen uit angst voor het verlies van werk. Mijn hoofdpredikant zegt dat ik pas echt professioneel ben als ik mijn emoties onderdruk, ik ben tenslotte in dienst van het ministerie van Justitie, zegt hij. Maar er moet iets gebeuren. Het kan toch niet zo zijn dat de samenleving accepteert dat we gedetineerden opsluiten en ze jarenlang het recht ontzeggen familieleden of vrienden aan te raken en dat ze alleen achter een glazen wand met ze mogen spreken.''

Volgens Van Brussel is er in Vught sprake van beveiligingsparanoia. Ook de dominee mag gedetineerden alleen achter glas spreken. Na lang aandringen kreeg hij toestemming om gedetineerden te spreken door het luikje van hun celdeur, maar ook dan blijft er een bewaker naast hem staan.

Vorige maand is de dominee bij de directeur van de EBI geroepen, omdat hij door de bewaarders was aangemerkt als mogelijk onbetrouwbaar. Dat hadden ze gedaan, omdat de dominee tegenover gedetineerde Kobus L. – die uit protest tegen zijn behandeling in hongerstaking was gegaan – de groeten had overgebracht van een broer. Van Brussel had bovendien gezegd dat het lastig praten is in gezelschap van ,,luistervinken''.

Van Brussel zegt dat met name de bewaarders aanstoot nemen aan zijn houding. ,,Ze zien mijn kritiek als een dolksteek in de rug. Dat begrijp ik wel, want ik protesteer tegen een mensonwaardig systeem dat zij helpen in stand te houden.'' Volgens de dominee heerst er onder de bewaarders ,,een hele sterke machocultuur''.

Die houding is volgens hem pas veranderd toen op 15 september jongstleden bij een vechtpartij tussen twee gedetineerden op de luchtplaats de 37-jarige Cemal G. om het leven kwam. Uit het vertrouwelijke rijksrechercherapport - gedateerd 11 oktober - dat naar aanleiding van de dodelijke vechtpartij is opgesteld, blijkt dat de bewaarders ,,bijzonder onder de indruk waren'' van het incident.

,,Met name het gevoel dat zij niets hadden kunnen doen ter voorkoming van het incident of het stoppen ervan leidde tijdens de gesprekken tot heftige emoties'', zo heeft EBI-directeur G.J. Schotman de rijksrecherche verteld.

In totaal hebben vijf bewaarders vanuit een observatiepost de vechtpartij tussen twee gedetineerden bekeken zonder in te grijpen. Ze kwamen pas op de luchtplaats toen Cemal dodelijk gewond op de grond lag en de drie andere gedetineerden die werden gelucht, weer op cel waren. De voorschriften verbieden dat bewaarders fysiek tussenbeide komen om het risico van gijzeling te voorkomen.

Omdat de bewaarders zich aan de voorschriften hebben gehouden, concludeert het openbaar ministerie dat er geen reden is voor een strafrechtelijk vervolgonderzoek naar de gang van zaken in Vught. De vermoedelijke dader, gedetineerde Curtis W., wordt wel vervolgd.

De Amsterdamse advocaat S. van der Woude, die door de familie van Cemal is ingeschakeld, noemt het rijksrechercheonderzoek een gotspe. ,,Het is buitengewoon oppervlakkig. De rechercheur heeft alleen de EBI-directeur en officier van justitie H. Bolhaar gesproken. De bewaarders of getuigen van het incident zijn niet gehoord. Dit is een waardeloos onderzoek dat alleen dient als window-dressing''.

Volgens dominee Van Brussel, die een paar keer tevergeefs contact heeft proberen te leggen met Cemal, had de Turkse gedetineerde zó veel psychiatrische problemen dat hij eigenlijk niet thuishoorde in de gevangenis. ,,Hij wilde niet meer uit zijn cel en wou niemand meer spreken.''

Ook advocaat Van der Woude noemt het ,,heel wonderlijk'' dat Cemal in de EBI zat wegens duidelijke psychiatrische problemen. Tijdens zijn detentie – hij zat sinds 1993 een celstraf van twintig jaar uit wegens moord – is hij herhaaldelijk medegedetineerden en bewaarders te lijf gegaan.

Uit de psychiatrische rapportage van het hoofd van het penitentiair selectiecentrum blijkt dat justitie geen raad met hem wist. ,,Betrokkene blijft een raadsel voor zijn begeleiders, omdat hij een gesloten boek is'', concludeert psychiater K. Vaartjes. Zijn dienst verklaart ,,machteloos'' te staan ten opzichte van deze gedetineerde.

Advocaat Van der Woude wil dat Justitie een breder onderzoek begint naar de detentie van Cemal. ,,Er moet niet alleen worden bekeken of er gehandeld is volgens de richtlijnen maar ook of de voorschriften en het regime wel deugen.''

Volgens woordvoerder J. Simonis van het openbaar ministerie is er geen reden tot kritiek op het onderzoek naar de dood van Cemal. ,,Uit de informatie die de rijksrechercheur heeft gekregen van de gevangenisdirecteur en de stukken uit het strafrechtelijk onderzoek komt een consistent beeld. De voorschriften zijn nageleefd.''