`Tri Sestri': Eötvös' opera over de Russische indolentie

Uitsluitend mannen staan op het toneel in Peter Eötvös' opera Tri sestri (1998) naar Tsjechovs toneelstuk Drie zusters, het verhaal over het onvervulbare verlangen naar Moskou, symbool voor de onbereikbaarheid van een zinvol leven. De rollen van de drie zusters Olga, Masja en Irina en hun schoonzuster Natasja worden vertolkt door countertenoren. Eötvös wilde af van het naturalisme van de negentiende-eeuwse opera uit Tsjechovs tijd, en sloot zich aan bij de uitvoeringstradities in Shakespeareaanse tijden, van het Japanse Kabuki-theater of van de Italiaanse castraten- en travestie-opera in de vroege barok. Eötvös wil in de uitbeelding van de personages slechts hun hunkerende ziel, de kern van hun verlangende persoonlijkheid tonen, niet hun zichtbare individuele en door hun sekse bepaalde buitenkant.

De fraaie en melancholieke voorstelling die Stanislas Nordey nu bij de Nationale Reisopera ensceneert, komt goeddeels tegemoet aan de wensen van de componist, sinds 1994 de dirigent van het Radio Kamerorkest. Alle personages zijn in het wit gekleed, er is geen naturalistisch decor, de voorstelling bestaat vrijwel alleen uit een aangeklede concertante uitvoering op een wit podium. In de orkestbak zit een klein ensemble, achter op het podium een heel orkest, slechts zichtbaar in de laatste van de drie `sequenzen', zoals Eötvös zijn actes noemt. De tekst van Claus Henneberg is een herverkaveling van Tsjechovs toneelstuk, maar laat de structuur en werking daarvan intact.

Maar toch biedt deze enscenering op subtiele wijze meer, leidend tot een extra en vooral aandoenlijke dimensies. De drie zusters zijn herkenbaar aan een over hun broek hangend lang hemd en daarmee niet geheel inwisselbaar met de als echte mannen geklede personages. Bovendien roept de geheel witte enscenering associaties op met de sfeer van een psychiatrische inrichting. Het is alsof de patiënten een toneelstuk opvoeren, zoals in Marat/Sade van Peter Weiss.

Zo bezien is Tri Sestri het complement op de opera Life with an idiot van Alfred Schnittke, waarvan de Nederlandse Opera enkele jaren geleden de wereldpremière bracht. Life with an idiot toonde het gekmakende Russische leven in de twintigste eeuw met de idioot Lenin als personificatie van de depersonificering van de Russische burger. Tri Sestri schetst de Russische indolentie in de negentiende eeuw, de Oblomoviaanse onmacht om daadwerkelijk een persoonlijke vorm te geven aan het leven.

De enscenering en de door musici en zangers voorbeeldig en zeer betrokken gerealiseerde uitvoering van de prachtige muziek van Eötvös (in deze krant op 15 november besproken naar aanleiding van de cd-opname op DG 459 694-2) resulteren in een sobere, bijzondere en sterke voorstelling, met veel emotioneel reliëf in telkens roerende en soms aangrijpende passages. Ook hier blijkt het eeuwige Russische leed weer moedeloos makend desolaat en schrijnend.

Voorstelling: Tri Sestri van P. Eötvös en C. Henneberg naar A. Tsjechovs Drie Zusters door de Nationale Reisopera en Radio Symfonie Orkest o.l.v. Niksa Bareza en Jonathan Stockhammer m.m.v. o.a. Mark Holland, David Cordier, Lawrence Zazzo, Oleg Riabets en Gary Boyce. Gezien: 29/12 Stadsschouwburg Utrecht. Herh.: t/m 18/12. Inl. (053) 4878533.

    • Kasper Jansen