Hollands dagboek

Filmmaker Bernie IJdis (54) woonde deze week het eerste Jakarta International Filmfestival bij. Daar werd zijn film Jalan Raya Pos/De Groote Postweg uit 1996, die tot nu toe in Indonesië was verboden, daar voor het eerst vertoond. IJdis heeft een vriendin, Ilse Hughan, en een zoon Jonathan.

Woensdag 17 november

Voor mijn gevoel had ik nu in Afrika moeten zitten. Twee weken geleden wist ik nog niet dat het in plaats daarvan Jakarta zou worden. Bij de rit van het vliegveld naar de stad moest ik denken aan ons onrustige vertrek uit Jakarta in 1995. Toen we klaar waren met draaien, wilde ik er zo snel mogelijk weg – met een tas vol clandestien film- en geluidsmateriaal, achter de rug van onze censor opgenomen. Er zaten de scènes bij met Pramoedya Ananta Toer. Sindsdien was het onduidelijk of ik hier nog terug mocht komen en of ik geregistreerd stond wegens het om de tuin leiden van een ambtenaar in functie.

Weer Jakarta inrijden gaf me een heel blij gevoel. Op het vliegveld was alles goed gegaan. Er stond een enorme rij, waardoor de douanier er wat vaart achter zette en zonder in de computer te kijken een stempel zette. Wel lekker snel, maar nu weet ik nog niet of ik erin stond.

In het hotel bellen we met Pramoedya. Door zijn doofheid is het altijd moeilijk om contact met hem te krijgen en ook nu lukt dat niet. Joesoef Isak, Prams lotgenoot als ex-politieke gevangene (ex-tapol), vriend, zaakwaarnemer en uitgever, kunnen we ook niet te pakken krijgen. Op straat laat een venter met een stapel boeken onder zijn arm, zijn koopwaar, zien. Vier van de 25 boeken zijn van Pramoedya. Even later weer een verkoper met boeken van Pram. Nog niet zo lang geleden kon je daar jaren cel voor krijgen. Is de censuur afgeschaft?

Donderdag

In de middag gaan we naar het kantoor van het filmfestival. De initatiefnemers zijn de Indonesische Shanty Harmayn en de hier woonachtige Française Natacha Devillers. Samen hebben ze de dagelijkse leiding van het festival. Om onnodige problemen te voorkomen, zijn de vertoningen van De Postweg in het Erasmus Huis (Nederlands Cultureel Centrum) gepland. Hoewel het ministerie van Informatie wordt opgeheven, blijkt de filmcensuur nog steeds te bestaan. De censor is direct verantwoording schuldig aan de regering. Het festival moet daarom voortdurend marchanderen met het hoofd van de filmcensuur Ibu Tatiek Maliyati. Haar devies: ,,Ik ben hier om de wet uit te voeren.'' En dan leest ze het lijstje op: vijf cuts in deze film, drie in die. Omdat het festival niet in de geleende filmkopieën mag knippen, moeten ze een stuk papier voor de lens van de projector houden. Snijd de letters van haar naam in het papier uit, suggereer ik, dan wordt haar naam bij iedere blur op het doek geprojecteerd.

We gaan onaangekondigd naar het huis van Pramoedya aan de andere kant van de stad. Een paar jaar geleden vouwde ik zijn visitekaartje altijd dubbel zodat de taxichauffeur alleen het adres en niet zijn naam kon lezen. Nu geef ik het hele kaartje, met de versleten vouw in het midden. De taxichauffeur leest de naam hardop voor en kijkt ons met ontzag aan. Een kleinzoon doet het hek open. Geen stoel staat anders, maar aan de muur hangen de trofeeën van zijn wereldtournee eerder dit jaar. Bijvoorbeeld de oorkonde van de ridderorde voor Cultuur die hij in Frankrijk heeft gekregen op voorspraak van `Madame Mitterrand'. De bijbehorende versierselen moet de ambassadeur van Frankrijk hem nog steeds komen opspelden.

Ik vertel hem dat het journaal wil komen. Dat zou fantastisch zijn, want hij is nog nooit op de Indonesische tv te zien geweest!

We hebben gehoord dat de Indonesische filmmaker Garin Nugroho een boek van hem wil verfilmen. Is hij goed? vraagt Pramoedya. Ja, zegt Ilse, en hij is heel moedig. Na een tijdje zegt Pramoedya: ,,Als je niet moedig bent, gebeurt er ook niets.'' Een open deur misschien, maar uit zijn mond klinkt dat toch heel anders.

Vrijdag

We maken een wandeling langs het huis van Soeharto en dat van Megawati. Op de terugweg worden we overvallen door een regenbui. Tot op de laatste vezel nat, lopen we het hotel met de venijnig koude airconditioning in.

Ik krijg een e-mail uit India van Adoor Gopalakrishnan, een vooraanstaand onafhankelijk filmmaker. Hij heeft kennelijk gehoord dat mijn film in Dakar niet doorgaat. Daar wordt nu een Afrikaanse speelfilm gemaakt waarin 250 bedelaars figureren. Tegen deze achtergrond wilde ik een film over bedelaars maken. Ondanks de steun van BBC, WDR en NPS werkte het Filmfonds niet mee. Adoor schrijft: ,,Mijn vriendelijke advies luidt niet ontstemd of ontmoedigd te raken. Zelfs ik heb op mijn leeftijd nog veel harde lessen te leren. We spelen allemaal het spel om te leren.'' Wat leuk om dat hier te krijgen.

We moeten vandaag verhuizen naar het prachtige Hotel Mandarin Oriental, waar de festivalgasten zijn ondergebracht. Met een taxi naar onze afspraak met Joesoef Isak. Bijzonder om hier te zijn nu er politiek zoveel aan de hand is. Gus Dur stelt zich in het parlement controversieel op en neemt geen blad voor de mond. In Jakarta wordt daar met opluchting op gereageerd. Joesoef is bevriend met Gus Dur en ook Pram is kortgeleden bij hem op bezoek geweest. Daar is Pram helemaal niet zo positief over, zeg ik. Joesoef: ,,Ach, da's Pram.''

Zaterdag

Het festival begint te leven, vanmorgen een groot stuk in de Jakarta Post over Jalan Raya Pos, met een foto erbij. Het is een voorzichtig artikel. We ontbijten met Natacha en met Kam Yoke van het Singapore Filmfestival waar Jalan Raya Pos al een paar jaar geleden heeft gedraaid. Ilse, die zitting heeft in de commissie van het Hubert Bals Fonds van het Rotterdams Filmfestival, bespreekt het programma van zeventien Indonesische shorts dat in Jakarta te zien is. Misschien ook leuk voor het festival in Rotterdam. Natacha vraagt naar mijn nieuwe film in Afrika. Ze zegt dat ze hem bij voorbaat wil programmeren voor volgend jaar. ,,Het onderwerp is zo herkenbaar hier door de economische crisis'', zegt ze. Ik weet niet waarom, maar ik durf haar niet te vertellen dat de film niet doorgaat.

Openingsavond van het festival. Ondanks avondkleding ongedwongen sfeer. Toespraken van de gouverneur van Jakarta, hoofdsponsor DHL en een duo-speech van Shanty en Natacha. Hun sleutelwoord is `onafhankelijkheid'. De jonge generatie kijkt niet meer vragend naar boven en wacht niet meer af. Ze zijn niet meer tegen te houden en nemen zelf het initatief voor de revival van de Indonesische filmindustrie. Het festival zelf is daar een voorbeeld van.

Zondag

Ontbijt met de festivaldames en de buitenlandse gasten. Dan een paar woorden opkrabbelen voor de introductie van de film. Over mijn eerste bezoek aan Pram en dat ik eigenlijk heel verbaasd was dat hij zonder nadenken `ja' zei toen ik hem vroeg een essay over de Groote Postweg te schrijven.

Er kunnen 350 mensen in de zaal, maar al snel blijken er heel veel meer te zijn. Eerst worden er van alle kanten stoelen aangesleept, dan roept de gastheer van het Erasmus Huis, Ton Hamoen, dat de jongeren allemaal vooraan op de grond mogen komen zitten. Als daar niemand meer bij kan, worden de zijkanten van de zaal en de entree's gevuld. Ik hoop dat ze zich realiseren hoe lang de film duurt! In de hal worden mensen die aan de late kant zijn, tegengehouden.

Geeskelien Wolters, directeur van het Erasmushuis, zegt: ,,Dat zou Van der Ploeg moeten zien, zeventig procent jongeren in de zaal.'' Ik zit in de foyer naast de zaal. Het geluid van de film en de reacties zijn daar goed te horen. Ik hoor voortdurend gelach op plekken in de film waar ik dat nog nooit eerder heb gehoord.

De tweekoppige crew van het RCTI-journaal wil na een gesprekje met mij weer weggaan, maar Pramoedya en Joesoef zijn er nog niet. Die komen pas tegen het einde van de voorstelling, rond vier uur. Iemand van het festival fluistert dat de mensen van het journaal misschien toch bang zijn geworden. Het journaal van RCTI is weliswaar objectief en geheel zelfstandig, maar in de directie van het station zit nog een familielid van Soeharto. Nadat het mij niet gelukt is, proberen Natacha en Shanty de crew om te praten en ook Geeskelien praat op ze in. Ze zwichten.

Ineens zijn Pramoedya en Joesoef binnen, omringd door medewerkers van het Erasmushuis en de pers. De journaalmensen zijn erbij! Tijdens de eindtitels van De Postweg wordt Pram de zaal binnengeleid. Ik loop achter hem aan, naast Shanty. Er hangt een soort elektriciteit in de lucht. Shanty zegt dat ze er kippenvel van krijgt. Pram loopt midden in het slotapplaus het toneel op en krijgt een ovatie. Het is heel emotioneel. Vrijwel iedereen ziet Pramoedya voor het eerst.

Tijdens de vraag- en antwoordsessie zitten we in een rijtje op het toneel. Mensen uit het publiek staan spontaan op om Pramoedya hun respect en dankbaarheid voor zijn werk te betuigen. Een mevrouw komt zelfs zomaar het toneel op om hem een kus te geven. Als Joesoef aan het woord is, geeft Pram me opeens een hand en zegt in het Nederlands: ,,Wat 'n succes, hè?'' Hij is erg op dreef en weet de zaal vaak aan het lachen te krijgen. Hij geniet er zichtbaar van.

Ook de voorstelling 's avonds is vol. Het is wel wat kaal zonder Pramoedya en Joesoef, die doodmoe naar huis zijn gegaan, maar net als vanmiddag komen na afloop mensen uit het publiek naar me toe om me te feliciteren. Dan pas blijkt dat ook Prams vrouw Mamie met een van de kleinkinderen aanwezig is. Ze gaat schuil onder een mooie gehaakte traditionele hoofddoek, bijna onherkenbaar. Jammer, anders had ik haar in mijn praatje vooraf ook kunnen bedanken. Haar maakt het niet niet uit, zegt ze. Ze is heel blij en staat er net zo glunderend bij als Pram vanmiddag.

Maandag

Met het journaal is het goed gekomen: Pramoedya was gisteravond op de televisie! De vragen waren onbenullig, hoorde ik, maar het taboe is doorbroken en de weg voor een vervolg ligt open. Natacha vraagt me of ze De Postweg nog een keer in een andere zaal mogen draaien. Er waren gisteren meer dan duizend bezoekers. 's Middags lopen we het festivalkantoor binnen. Sombere gezichten. Er zijn problemen vanwege een vertoning van een Australische film en de censor houdt nu zeven filmkopieën vast. De extra voorstelling van De Postweg staat op losse schroeven: omdat de film niet in het Erasmus Huis wordt vertoond, moet die ook eerst naar de censor en dat durft het festival in deze gevoelige situatie niet aan.

Vanmiddag blijven we op de hotelkamer. Ilse moet pakken. Vanavond vliegt zij terug. Ze gaat voor `Rotterdam' naar het Festival van Nantes. Als ik terugkom van het vliegveld is de mooie hotelkamer ineens heel anders. Ik ben slecht in afscheid.

Dinsdag

Aan de ontbijttafel zit filmmaker Garin Nugroho. Hij is adviseur van dit festival en houdt zich ook met de problemen rond de censuur bezig. Ze willen het niet te hard spelen, want de meeste problemen blijken te gaan over `bloot'. ,,Als ze die kaart uitspelen en ze mobiliseren daarmee het fanatiek islamitische kamp, zijn we verder van huis'', zegt hij. ,,Ergens buiten Jakarta is al een keer een bioscoop in brand gestoken. We moeten ook aan onze sponsors denken. Die zijn heel gevoelig voor reacties in de pers en de pers is heel conservatief. Daarom proberen we het below the line op te lossen. We maken excuses, geven toe dat er buiten onze schuld wat foutjes zijn gemaakt. De censor moet ons zien als kinderen die iets stouts gedaan hebben – die verdienen een standje. Maar je moet ze niet slaan! Als ze echt gemeen worden, hebben wij natuurlijk ook een troef achter de hand: de jongeren en de studenten.''

Op weg naar het festival zie ik een aankondiging van een voorlichtingsbijeenkomst over emigratie naar Australië. Die zal vast niet bedoeld zijn voor door de crisis getroffen werklozen. Ze zijn daar kennelijk niet vies van wat vluchtkapitaal van de `Orde Baru'.

Woensdag 24 oktober

De extra screening gaat definitief niet door. Naar het zwembad. Mijn schrijfblok ligt open voor me. Waarover zal mijn nieuwe film gaan?