Afscheid van Deutschland AG

Al doen de reddingsoperatie voor bouwer Holzmann en het emotionele verzet tegen het vijandige Britse bod op Mannesmann het tegendeel vermoeden, de tijden waarin captains of industry het op een akkoordje konden gooien met bankiers, politici en vakbonden zijn in Duitsland voorbij. Ook Duitse ondernemingen moeten nu voldoen aan de spelregels van de Welt AG.

`Holzmann lebt', riep de Duitse bondskanselier Gerhard Schröder uitgelaten toen hij deze week de werknemers na urenlange onderhandelingen met de banken liet weten dat het bouwbedrijf was gered. ,,De banken hebben hun sociale verantwoordelijkheid genomen'', zei Schröder.

Ruim duizend werknemers van Holzmann jubelden opgelucht `Gerhard, Gerhard'. De kanselier was tevreden. Een faillissement van het gerenomeerde concern was op het nippertje voorkomen. Vele tienduizenden arbeidsplaatsen bij Holzmann en toeleveranciers blijven bestaan. Het was een overwinning voor het Duitse consensusmodel waarbij banken, bedrijven, bonden en overheid economische problemen oplossen.

Eerder deze week had de minister-president van Noordrijnland-Westfalen, Wolfgang Clement, naar aanleiding van de overnamestrijd tussen het Britse Vodafone en het Duitse Mannesmann gewezen op de bijzondere ondernemingscultuur op het Europese continent en in Duitsland. ,,Het Manchester-kapitalisme uit Engeland en Amerika is hier met zijn vijandige overnames niet gewenst.''

Niet alleen sociaal-democraten springen in de bres voor de sociale markteconomie. Ook de christen-democratische premier Roland Koch van Hessen onderhandelde urenlang met de banken om Holzmann overeind te houden. ,,We willen in Duitsland nu eenmaal geen koud kapitalisme'', zei Koch.

Zelfs werkgever Hans Peter Stihl, voorzitter van de Duitse Kamers van Koophandel, pleit ervoor per wet te verbieden dat ,,kerngezonde ondernemingen'' door vijandige overvallers worden ontmanteld.

Terwijl politici van diverse pluimage menen dat ze met Holzmann het veel geroemde `Duitse model' hebben gered, illustreert de crisis bij het zieltogende bouwconcern bij uitstek de zwakte van de Deutschland AG. Decennialang is het economische landschap van Duitsland gevormd door een corporatistisch netwerk van nauwe relaties tussen banken, bedrijven en regeringen in de deelstaten, die ongewenste indringers buiten de deur hielden.

Banken deden alles. Ze waren crediteur van een bedrijf, aandeelhouder en als toezichthouder bestuurden zij de onderneming ook nog. Zodra er moeilijkheden dreigden, gooiden de banken de reddingsboei uit. Nog begin jaren negentig blokkeerden banken en managers de overname van bandenfabriek Continental door de Italiaanse Pirelli-groep. En twee jaar geleden verhinderde de huidige kanselier de voorgenomen verkoop van een staalbedrijf aan het Oostenrijkse Voest-Alpine.

Lange tijd werkte de nauwe alliantie goed. De Deutschland AG heeft de Bondsrepubliek economisch sterk gemaakt. Al direct na de oprichting van Deutsche Bank in Berlijn, ruim een eeuw geleden, beschikte toenmalig topman Georg von Siemens over een uitvoerig netwerk van persoonlijke en zakelijke vervlechtingen. Zo was Deutsche Bank destijds al nauw verbonden met AEG, Siemens, Mannesmann, Bayer Leverkusen, Daimler en later met Benz. Philipp Holzmann moest destijds naar het idee van de bankvoorzitter worden uitgebouwd tot een internationale bouwfirma. Temidden van de industrialisatie was er geen andere Duitse bouwer, die zulke prestigieuze projecten ondernam als Holzmann, van de bouw van de eerste Rijksdag tot het centraal station in Amsterdam en de spoorlijn naar Bagdad.

Juist bij Holzmann is Deutsche Bank zelf zozeer verstrikt geraakt in haar rol als crediteur, aandeelhouder en controleur (raad van toezicht) dat het bijna fataal was. In ieder geval roept de ongezonde belangenverstrengeling dermate veel vragen op, dat justitie in Frankfurt een onderzoek heeft ingesteld. De crisis bij Holzmann is volgens de voorzitter van de Duitse monopoliecommissie, professor Wernhard Möschel van de universiteit van Tübingen, tekenend voor het failliet van de Deutschland AG. Möschel dringt aan op wetgeving, waarbij kredietinstituten hun langdurige deelnemingen in bedrijven afstoten.

Zijn voorbeeld is Amerika, waar banken niet zoveel verschillende petten op mogen hebben zodat ze hun vingers niet aan belangenverstrengeling kunnen branden.

De tijden waarin captains of industry het op een akkoordje konden gooien met bankiers, politici en vakbonden zijn in Duitsland voorbij. De globalisering van de economie, de liberalisering van de markten voor kapitaal, energie, telecommunicatie en de invoering van de euro hebben Duitse ondernemingen de laatste jaren in versneld tempo doen internationaliseren en herstructureren. Zij moeten nu voldoen aan de spelregels van de Welt AG, niet meer aan die van de Deutschland AG.

Ironisch genoeg is het concern, dat de afgelopen jaren succesvol de sprong voorwaarts heeft gemaakt, nu het meest bevreesd voor een vijandige overname. Mannesmann is het gelukt om een traditioneel industrieel staalbedrijf in het Roergebied – dat machines, auto-onderdelen en buizen maakte – te transformeren tot een hoogwaardig technologisch telecommunicatieconcern. De onderneming heeft de winstgevendheid van haar telecomafdeling (mobiel, vaste netten, Internet) dermate opgevoerd, dat de koers in vijf jaar met 805 procent is gestegen en het concern de lieveling van de beurs is geworden.

,,De markt heeft altijd gelijk'', pleegt Mannesmann-topman Klaus Esser te zeggen. En hoewel hij zich weert tegen het Britse Vodafone, dat zijn onderneming wil ontmantelen zodat alleen de mobiele telefoons overblijven, weet Esser dat de aandeelhouders het laatste woord hebben. Ondanks nationale retoriek van minister-president Clement en vakbondsleider Klaus Zwickel (,,losbandig roofdierkapitalisme''), speelt Mannesmann het spel allang volgens de regels van shareholder value, waarin de aandeelhouder koning is.

Esser zelf maande Clement ervoor te waken, dat er ,,absoluut nul procent nationaal sentiment'' in de discussie komt. ,,Dat is een denken van gisteren. Dat kunnen wij niet gebruiken. En al helemaal niet in een onderneming, die een groot deel van zijn medewerkers in Europese buurlanden heeft werken.''

De populaire pers wakkert het nationalistische karakter van de overnamestrijd graag aan, maar de werknemers van Mannesmann weten beter. ,,Het gaat niet om een oorlog tussen Engeland en Duitsland'', zegt Harald Glede, werkzaam bij de mobiele-telefoondochter van Mannesmann in Düsseldorf. ,,Ons bedrijf is zelf voor 70 procent in buitenlandse handen. Maar we houden niet van een vijandige overname, ook niet door een Duits bedrijf. Deze gaan altijd gepaard met ontslagen.''

De vijandige overnamepoging van Vodafone, waarmee 273 miljard gulden is gemoeid, mag de eerste zijn van een Britse bedrijf in Duitsland, het is zeker niet de laatste. Sinds enkele jaren rolt een fusie- en overnamegolf door het land die het bedrijfsleven in snel tempo verandert. Met ongekende reorganisaties passen Duitse ondernemingen zich aan de Amerikaanse regels aan. Verschillende bedrijven waagden de sprong naar Wall Street, waardoor ze verplicht zijn hun jaarverslagen doorzichtiger te maken volgens Amerikaanse maatstaven.

,,Het corporatieve Duitsland wordt Angelsaksischer'', zegt Larry Anderson, chef van de bank WestLB Research. Zelf heeft Mannesmann het afgelopen jaar in Europa agressief gejaagd op telecombedrijven. Esser nam een belang in het Italiaanse Omnitel en Infostrada, het kocht Otelo van RWE en Veba en met de aankoop van Orange (60 miljard mark) brak hij in op de Britse thuismarkt van Vodafone.

Het is eten of gegeten worden. De fusie van staalbedrijven Thyssen en Krupp waarbij een vijandige overval uitmondde in vriendelijke samenwerking heeft geleid tot volledige herstructurering van het concern. Jürgen Dormann, topman van chemiebedrijf Hoechst, is de laatste twee jaar uitsluitend bezig zich van minder rendabele bedrijfsonderdelen te ontdoen.

De recente fusie met het Franse Rhône-Poulenc tot Aventis heeft tot het afstoten van de chemische en industriële dochters geleid en tot versterking van de profitabele farma-onderdelen. En nadat de aandeelhouders Siemens met dalende koersen afstraften, is het conglomeraat in straf tempo gaan reorganiseren en heeft een zevende van zijn minder renderende activiteiten – zoals de chips – van de hand gedaan. Afgelopen zomer bundelde Siemens zijn computeractiviteiten in Europa met het Japanse Fujitsu.

Dergelijke herstructureringen zijn nieuw voor Duitsland. De meest spectaculaire fusie was die van Daimler-Benz met het Amerikaanse Chrysler en van Deutsche Bank met het Amerikaanse Bankers Trust. En in Duitsland ging de Bayerische Vereinsbank samen met de Hypobank en werd na Deutsche de nummer twee. Volgens Deutsche-Banktopman Rolf Breuer moeten de Duitse banken de komende jaren rekenen op ,,dramatische veranderingen'' in hun markten, bij hun klanten en bij de concurrentie.

De Economist noemt de ingrijpende verbouwing van het Duitse bedrijfsleven ,,revolutionair''. Het Duitse Wirtschaftswoche merkt op, dat de richting van de verandering vaststaat. ,,De Duitse bedrijven, die tot nog toe sterk door de belangen van werknemers en de politieke klasse waren gevormd, richten zich steeds meer op de wensen van de aandeelhouders''. Vaarwel model Duitsland, leve shareholder value. Duitse bedrijven fuseren niet met Amerikaanse of andere buitenlandse concerns om deze Duitser te maken, maar om zelf Amerikaanser te worden, vertrouwde een bankier Wirtschaftswoche toe.

Over het wel en wee van een bedrijf beslissen nu de kapitaalmarkten. De aandelenkoers wordt steeds belangrijker vergeleken met de winst en het dividend, constateerde onlangs Wilhelm Simson, topman van het energieconcern Viag dat fuseerde met Veba.

Voor ondernemers is de centrale vraag: hoe breng ik mijn aandeelhouders bij dat mijn strategie de juiste is. En hoewel de aandeelhouderscultuur Duitsland nog lang niet zo sterk domineert als in Engeland of Amerika, toch heeft de privatisering van Deutsche Telekom er toe geleid dat ook bij de bevolking het begin van een aandeelhouderscultuur ontstaat.

,,Er is in de Duitse samenleving veel meer begrip gekomen voor aandelen'', meent Hilmar Kopper, oud-topman van Deutsche Bank. Hij wijst erop dat de laatste twee jaar liefst 70 high-tech bedrijven notering aanvroegen op de Neuer Markt in Frankfurt, van gentechnologie tot computers. ,,Er zijn in Duitsland veel kleine Bill Gates ontstaan en veel kleine beleggers willen geld steken in deze bedrijven. Dat is een goed teken'', aldus Kopper.

Met de Amerikanisering van het Duitse bedrijfsleven, nemen ook de vijandige overnemingen toe. Mark Wahrenburg van het Instituut Mergers & Aquisitions aan de universiteit Witten/Herdecke verwacht dat onvriendelijke overnames spoedig tot de dagelijkse economische werkelijkheid in Duitsland zullen behoren. Van de Deutschland AG is volgens hem weinig meer over. Meer dan tweederde van de aandelen van aan de beurs genoteerde Duitse NV's is in buitenlandse handen. Deze ontwikkeling zal zich drastisch voortzetten.

Het Duitse sociale model is niet ten dode opgeschreven, maar de mobiliteit van kapitaal stelt het consensusmodel op de proef, meent Horst Siebert, directeur van het Instituut voor Wereldeconomie in Kiel. Ook politici en bonden dienen dit te erkennen. ,,Zij moeten bewijzen dat de sociale markteconomie zich aan de nieuwe tijd kan aanpassen. Een alternatief is er niet.''

    • Michèle de Waard