Politiek en markt

DE LIJST VAN Europese ondernemingen die het doelwit zijn van publieke verontwaardiging en politieke controverse groeit gestaag. Mannesmann en Holzmann, de twee bedrijven die deze week om uiteenlopende redenen het emotionele middelpunt zijn van opwinding in Duitsland, staan niet alleen. In Europa is er een traditie van ongemak met de nieuwe krachten van de markt.

Twee jaar geleden ontstond in België opwinding over de aankondiging dat Renault een autofabriek in Vilvoorde wilde sluiten. De vakbonden, gesteund door de Belgische regering en premier Dehaene, liepen te hoop tegen de arrogantie van het Franse staatsbedrijf. `Vilvoorde' was het symbool van het verzet tegen de Europese interne markt, tegen de monetaire unie en tegen de multinationale ondernemingen. De grimmige strijd voor het behoud van banen was ook de strijd om de nationale politieke zeggenschap over ondernemersbeslissingen.

Drie maanden geleden beleefde Frankrijk een oprisping van verontwaardiging over Michelin. De autobandenfabriek boekte een recordwinst en kondigde tegelijkertijd aan 7.500 banen te zullen schrappen in diverse fabrieken. De beurskoers schoot omhoog, orthodox Frans links, de communisten en de machtige vakbonden waren woedend. Na aanvankelijke terughoudendheid haastte premier Jospin zich te verklaren dat de overheid diende op te treden tegen winstgevende bedrijven die personeel ontsloegen.

DEZE WEEK IS het dubbel raak in Duitsland. Eerst het vijandige overnamebod van het Britse Vodafone AirTouch op het industriële conglomeraat Mannesmann, daarna het bankroet van bouwbedrijf Holzmann. Mannesmann is de interessantste van de twee: het bedrijf uit Düsseldorf staat model voor de economische wederopstanding van het Roergebied. Hoewel Mannesmann zelf actief is op het buitenlandse overnamepad – niet alleen Mannesmann: ook de Duitse automobielindustrie en banken nemen lustig bedrijven over – werd een vijandig bod in de Duitse verhoudingen als onverteerbaar beschouwd. Het druist in tegen de cultuur van consensus en het Duitse model waarin de vakbonden zitting hebben in het bedrijfsbestuur. Sociaal-democraten en christen-democraten protesteerden tegen het oprukkende Angelsaksische aandeelhouderskapitalisme. Minister Eichel (Financiën) bepleitte Europese regels om vijandige overnemingen in de Europese Unie te belemmeren.

Bij Holzmann heeft bondskanselier Schröder gisteren persoonlijk ingegrepen om een faillissement te voorkomen. Met 250 miljoen D-mark belastinggeld is het bedrijf – tijdelijk – gered en heeft Schröder zich als de kanselier van de werknemers geprofileerd.

IN AL DEZE GEVALLEN gaat het om de cultuurschok tussen de macht van de markt en de politieke gewoonte om binnen nationale grenzen in te grijpen in de economie. In de geliberaliseerde Europese markt die in snel tempo bezig is te ontstaan, vallen nationale grenzen weg en neemt de traditionele vakbondsmacht af, terwijl het bedrijfsleven grotere armslag heeft gekregen. De gevolgen van deze veranderingen zijn nog niet overal helder doorgedrongen. Dat wordt hoog tijd, want politieke retoriek en illusoire beloftes helpen niet tegen economische machtsverschuivingen.