Mediator in geschillen mag zich gaan bewijzen

Staatssecretaris Cohen (Justitie) wil dat `mediators' meer werk van rechters overnemen. Een vorm van geschilafdoening overgewaaid uit de VS, waarbij partijen zelf hun probleem oplossen onder begeleiding van een `neutrale derde'.

Het eenvoudigste voorbeeld is dat van de twee koks die een conflict hebben over de laatste sinaasappel in de keuken. Na lang geharrewar hakken ze hem maar door midden. Als er een `mediator' bij de ruzie was betrokken, zou hij de koks hebben gevraagd waar ze die sinaasappel eigenlijk voor nodig hadden. En dan was gebleken dat de ene kok marmelade wilde maken van de schil en de andere hem had willen uitknijpen voor jus d'orange. Dan was dus gebleken dat er eigenlijk helemaal geen conflict had hoeven zijn.

Staatssecretaris Cohen (Justitie) wil zien of er meer bestaansrecht is voor `mediation' om zo de juridisering van de samenleving terug te dringen. In een brief aan de Tweede Kamer kondigde hij deze week twee experimenten aan. Bij het ene verwijzen rechtbanken ruziënde partijen naar een mediator, bij het andere sturen Bureaus voor Rechtshulp klanten naar een mediator, dus nog voordat de rechter in beeld is.

Mr. M. Pel, vice-president van het gerechtshof in Arnhem en zelf mediator, coördineert het eerste project. ,,In het algemeen wordt er onder verstaan dat partijen onder begeleiding van een neutrale derde hun eigen conflict oplossen.''

Die derde moet een `mediator' zijn. In Nederland is dat iemand die door één van de zeven erkende opleidingsinstituten is gevormd. Er zijn er nu rond duizend in Nederland en ze zijn niet allemaal jurist. ,,Dat hoeft ook niet'', zegt mr. Pel, ,,omdat veel conflicten niets juridisch hebben. Maar feit is dat veel advocaten ook mediator zijn.''

Mediation begon hier een jaar of tien geleden op het gebied van familierecht, dus bij echtscheidingen. Het fenomeen was overgewaaid uit de Verenigde Staten en gebaseerd op een onderhandelingsmethode die aan de Harvard Universiteit in Boston is ontwikkeld door Fisher en Ury. Zij beschreven het systeem in het boek `Getting to yes'.

Pel: ,,Het gaat er in essentie om dat partijen bij een conflict niet een vaststaand standpunt innemen. In het traditionele conflict wordt in dat standpunt als het ware de oplossing gezien. De grap van deze onderhandelingsmethode is dat je niet kijkt naar de oplossing die je had bedacht, maar naar het doel dat je zou willen bereiken. Het voorbeeld van die sinaasappel geeft dat in al zijn simpelheid prachtig aan. In mijn werk ben ik zulke sinaasappels overigens nooit tegengekomen, maar dat neemt niet weg dat vaak goede oplossingen in zicht komen als mensen voorbij hun standpunt willen kijken.''

De duizend mediators die er nu zijn, kunnen van die praktijk niet allemaal leven. Pel: ,,De meesten hebben een baan en doen er mediation bij. Het aanbod is naar mijn idee op dit ogenblik groter dan de vraag. Uit de echtscheidingsbemiddeling is echter gebleken dat het heel goed werkt. In tachtig tot negentig procent van de mediations wordt daar succes bereikt. Onder succes wordt dan verstaan dat het conflict door partijen zelf wordt opgelost. De verdeling van de boedel wordt goed geregeld, er wordt een alimentatie overeengekomen of een omgangsregeling. De feitelijke scheiding is dan alleen nog een administratieve gang en de oorspronkelijke problemen worden dus niet meer onnodig aan de rechter voorgelegd.''

Het familierecht is de voorloper geweest en bij echtscheidingen wordt de inschakeling van een mediator ,,al bijna regel'', zegt Pel. Het is volgens haar vooral goed bij conflicten tussen partijen die al een lange relatie hebben en die noodgedwongen eigenlijk ook moeten voortzetten. ,,Neem bedrijven die al heel lang zaken met elkaar doen en daarmee in wezen ook willen doorgaan, maar er is een kink in de kabel gekomen. De nieuwbouw wordt niet op tijd opgeleverd, de materialen deugen niet of de software is uitgevallen. Dat geeft een vertrouwensbreuk, en partijen lopen naar de rechter. In dergelijke gevallen is mediation een hele `low profile manier' om kwesties op te lossen. Voor burenruzies en arbeidsconflicten is de methode ook buitengewoon geschikt.''

De vraag hoeveel kwesties die nu op de tafel van de rechter liggen door een mediator kunnen worden opgelost, moet door het project worden beantwoord. Daartoe worden brochures gemaakt waarin aan de hand van voorbeelden wordt uitgelegd wat mediation is. ,,We moeten dus kijken of mensen bereid zijn het probleem dat ze in handen van een rechter hebben gegeven, weer terug willen nemen. De staatssecretaris ziet mediation voor de rechtzoekende als een extra service'', aldus Pel.

Mediation is duidelijk iets anders dan `arbitrage en bindend advies', een andere vorm van alternatieve geschilafdoening. ,,Het grote verschil is dat bij mediation de derde niet arbitreert. Maar de uitkomst is wel bindend.''

In zekere zin zijn rechters zelf bemiddelaars. Pel: ,,Op de zitting moet je als rechter uitzoeken of mensen iets kunnen regelen. Ze moeten dat ook op grond van het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering. Dat doen heel veel rechters heel erg goed. Maar schikken door de rechter is toch echt iets anders dan mediation. Onderhandelen bij de rechter, van wie partijen weten dat hij bij blijvend verschil van mening over het juridisch geschil gaat beslissen, is wezenlijk anders dan het overleg tijdens een mediation. Niet alle partijen zullen bij de rechter hun werkelijke belangen op tafel willen leggen, als ze denken dat dit de beslissing van de rechter in hun nadeel kan beïnvloeden.''

    • Bram Pols