Lamsbout likeur

Aan de oever van de Linge, net buiten het centrum van Leerdam, liet een vroegere directeur van de Glasfabriek Leerdam een fors, vrijstaand woonhuis bouwen. Gewoond wordt er niet meer, al vijftig jaar dient het pand als onderkomen van de stichting Nationaal Glasmuseum Leerdam. Twee van de drie etages zijn nu ingericht voor de tentoonstelling In glas verpakt, die gaat over het glas als verpakkingsmateriaal.

Verdeeld over overzichtelijke vitrines staan enkele honderden potten en flessen opgesteld in groen, geel, blauw of bruin, met dikke, dunne en platte buiken en slanke, plompe of gedraaide halzen. Ze komen uit privécollecties en musea, waaronder Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Samen geven ze een breed beeld van de ontwikkelingen in de glasindustrie van de laatste honderd jaar, van Maggifles tot inktpot, van het potje Calvé pindakaas tot flessen voor wijn, bier, melk en ketjap. Er zijn ook flessen te bewonderen die ouder zijn dan honderd jaar. Medicijn- en apothekersflesjes bijvoorbeeld zijn er al vanaf 1400.

Het bottelen van wijn begon waarschijnlijk in het begin van de 17de eeuw. Men gebruikte daarvoor flessen in allerlei vormen. Rond 1650 waren vooral de bolvormige flessen in zwang. Die vorm ontwikkelde zich in honderd jaar tot de nu gebruikelijke cilindervorm. Voorbeelden van die ontwikkeling zijn op de expositie te zien. Sommige drankflessen dragen merkwaardige namen als `kattenkop', `paardenhoef', of `lamsbout'. De laatste waren halfronde, soms fraai beschilderde likeurflessen uit het midden van de 18de eeuw, die met de platte rug tegen de muur werden gezet.

Ter begeleiding van de tentoonstelling is bij De Bataafsche Leeuw een lijvig boek verschenen, met ongeveer duizend illustraties, de meeste in kleur. Het is het levenswerk van Johan Soetens, tot 1996 commercieel directeur van de NV Vereenigde Glasfabrieken in Schiedam. Het boek, In glas verpakt, kunst kitsch en koopmanschap, geeft uitgebreide toelichting bij de expositie en verhaalt daarnaast uitvoerig over op de geschiedenis van de glasindustrie en het glasblazen.

Op de expositie staan voor het publiek herkenbare, `gewone' voorwerpen naast zeldzame objecten. Voor veertig-plussers valt aardig wat jeugdsentiment te beleven. Bij de flesjes levertraan bijvoorbeeld, die walgelijk riekende, vettige substantie die kinderen na de oorlog vaak letterlijk door de strot gedrongen kregen - neus dicht, schep suiker erdoor. Of bij die kleine flesjes waarin de schoolmelk, vaak veel te lauw, werd opgediend en waarvan de capsules `voor de zending' werden ingezameld. Te zien is ook de beruchte Exota-frisdrankfles, die in 1970 opschudding veroorzaakte toen Marcel van Dam voor de televisie een exemplaar - dat later een wijnfles bleek te zijn - liet ontploffen.

De tentoonstelling is helaas wat summier van tekst voorzien, zodat niet bij alle flessen en potten duidelijk is wat ze voorstellen. Wie meer informatie wil, is aangewezen op het boek. De samenstellers van de expositie hebben de nadruk gelegd op de vormgeving. Sommige glasfabrieken trokken beeldend kunstenaars aan om glas voor dagelijks gebruik te ontwerpen en velen van hen gaven de merkartikelen een `gezicht'.

Directeur P.M. Cochius (1874-1938) van de Glasfabriek Leerdam was een van de eersten die kunstenaars inschakelde. Hij gaf onder meer opdrachten aan architect en sierkunstenaar K.P.C. de Bazel, ontwerper van onder meer het gebouw van de Nederlandsche Handel-Maatschappij in Amsterdam. Nederlandse beroemdste glaskunstenaar Andries Copier trad in de jaren twintig als vormgever bij dezelfde fabriek in dienst. Van zijn hand staan op de expositie onder meer een driehoekige likeurfles uit 1936 voor de firma Rynbende, een inktfles voor Talens en een mooi oranje sierflesje.

Onder de hedendaagse ontwerpen zijn opmerkelijke sierflessen van kleurloos glas van Willem Heesen. Sommige hebben lange, superdunne halsjes en een `deuk' in de buik, maar er zijn ook robuuster modellen met patronen ingewerkt in het glas. Leuk zijn de allereerste Spa-flessen, platte, langgehalsde exemplaren die in de 18de eeuw mee op reis werden genomen. Veel kon er niet in, dus ze moeten gauw op geweest zijn. Geen nood, als het water op was, goot men er wijn in, een vorm van hergebruik avant la lettre.

In glas verpakt, 100 jaar verpakkingsglas in Nederland. T/m 17 februari. Nationaal Glasmuseum Leerdam, Lingedijk 28, Leerdam. Open: di-vr 10-17 uur, za-zo 13-17 uur. Tel. (0345) 612714.

Boek: In glas verpakt, Kunst, kitsch en koopmanschap door Johan Soetens. 400 pag. Uitg. De Bataafsche Leeuw. ƒ95. ISBN 90 6707 5108.

    • Gerda Telgenhof