Inbreker met bijl

Het was een schande, zo meenden zijn Nederlandse vakgenoten, dat opdrachtgevers bereid waren maar liefst duizend gulden te betalen voor een ontwerp van de Franse reclametekenaar A.M. Cassandre. In die tijd, we spreken over de jaren twintig, werd een honorarium van honderdvijftig gulden al overdreven hoog gevonden. Vooraanstaande ondernemingen als Philips, Droste en Gazelle lieten Nederlandse kunstenaars echter links liggen en betaalden grof geld voor het werk van de Fransman met de geniale stijl. De traditionele, brave en decoratieve affiches konden in de prullenmand. Strakke lijnen, geometrische vlakverdeling, airbrush en bovenal de suggestieve werking waarmee de boodschap op het affiche werd overgebracht, kenmerkten de `duizendguldensprenten' zoals ze smalend door vakgenoten werden genoemd.

A.M. Cassandre, pseudoniem van Adolphe Jean Marie Mouron, werd in 1901 geboren in de Russische plaats Charkov als zoon van Franse ouders. Hij geldt als een van de beroemdste affiche-ontwerpers van deze eeuw en in het Nederlands Spoorwegmuseum in Utrecht zijn nu een aantal werken van hem tentoongesteld.

Als grafisch ontwerper was Cassandre autodidact. Wie goed naar zijn werk kijkt, ziet echter duidelijke overeenkomsten met de schilderijen van zijn landgenoot Kazimir Malevitsj. Zijn doorbraak in Nederland kwam in 1927, toen hij een poster ontwierp voor de eerste rit van de `Etoile du Nord', de expressetrein tussen Parijs en Amsterdam. Het publiek was overdonderd door de affiche die in Nederlandse stations werd opgeplakt. Hier was namelijk helemaal geen trein te zien, maar een lijnenspel van wissels, bielzen en glimmende rails die aan de horizon samenkomen in een witte ster. ,,Het modernste en vermetelste, wat men tot nu toe op het gebied verzon'', schreef De Telegraaf.

Op andere posters lijken locomotieven vanuit het niets in volle vaart door het papier heen te stomen. Dit is snelheid, de ontembare kracht van de moderne tijd. Je deinst achteruit, zoals je dat op een een verlaten stationnetje doet bij het passeren van een voortrazende goederentrein. Zelf omschreef Cassandre zijn affiches als `een inbreker die met een bijl door het raam binnendringt'. Een mooiere definitie van reclamepsychologie is moeilijk vindbaar.

Behalve met treinen is Cassandre in Nederland vooral beroemd door zijn ontwerpen voor de Holland-Amerika-Lijn. Van het schip `Nieuw Statendam' (1928) tekende hij slechts een enorme luchtkoker en drie rokende schoorstenen. Iedereen herkent hierin het detail van een boot die te groot is voor een poster. Op andere affiches maakte hij gebruik van het `kikkerperspectief'. Vanaf de waterlijn geschilderd ziet de kijker een reusachtige boeg op zich afkomen. De imposante vorm van het schip krijgt een extra dimensie door een zwerm minuscule meeuwen of een nietig sleepbootje. In 1997 liet Glorix een kopie maken waarbij de machtige voorplecht werd vervangen door een gigantische toiletpot om de wc-geur `Atlantic Fresh' te introduceren. Cassandre werd en wordt schaamteloos geïmiteerd. Op de expositie zijn fraaie staaltjes van navolging te zien.

Soms vonden de gedurfde tekeningen geen goedkeuring. De bierbrouwer van Oranjeboom was niet tevreden over het silhouet van een sigaarrokende man met een schuimende pint en de fietsenfabrikant Gazelle had zijn twijfels over de gestileerde springbok die al fietsend op het rijwiel hing.

Voor wie nog nooit van Cassandre heeft gehoord, komt de herkenning bij het zien van het Droste-mannetje. De oorspronkelijke tekenaar, Jan Wiegman, verkocht zijn pastille-poppetje voor een schamele honderd gulden aan de chocoladefabrikant die het tienvoudige uitgaf aan Cassandre om het kogelronde ventje in een strak jasje te steken.

De affiches van Cassandre werden geroemd om hun kunstzinnige uitstraling. Maar telkens sprak men over zijn bloeiperiode tussen 1925 en 1935. Toen een door hem ontworpen lettertype dertig jaar later niet in productie werd genomen, raakte hij depressief en pleegde hij in 1968 zelfmoord in Parijs. Na zijn dood werd de door hem ontworpen letter `le Cassandre' genoemd.

Cassandre en het Nederlands affiche. Nederlands Spoorwegmuseum, Maliebaanstation, Maliebaan, Utrecht. T/m 3 jan 2000, di-vr 10-17u, za-zo 11u30-17u. Kaarten ƒ15, tot 12 jaar ƒ9,50. Inl 030-3206206

    • Piethein Burmanje