Strijd tussen harmonie en kapitaal

Het gevecht om het Duitse concern Mannesmann is een krachtmeting geworden tussen twee economische modellen. Het `harde' Angelsaksische model en het op consensus gebaseerde Rijnlandmodel strijden om de voorrang.

,,Als globalisering uitsluitend betekent vreten of opgevroten worden, is het niets anders dan een terugval in de vroeg-kapitalistische barbarij''. Vechtlustig staat de zware, besnorde Jürgen Ladberg – voorzitter van de ondernemingsraad van Mannesmann – op het podium van de Philipshalle in Düsseldorf. Luid applaus, gefluit, zwaaiende vakbondsvlaggen van IG Metall. Mister Gent: we are not for sale.

Ruim 1.200 leden van ondernemingsraden van Mannesmann hebben zich verzameld in de hal om te protesteren tegen de poging van het Britse Vodafone (mobiele telefoons) om Mannesmann, een honderdjarig traditierijk staal- en telecomconcern uit het Roergebied, tegen de wil van het management en het personeel over te nemen. Het is de eerste keer dat een buitenlands bedrijf een vijandige overname waagt in het land, dat bij uitstek bekend staat als de Deutschland AG, omdat het de reputatie heeft zijn ondernemingen tegen internationale concerns te beschermen.

,,Ons wordt nationale afschotting verweten en blind Standort-nationalisme'', roept Klaus Zwickel, vakbondsvoorzitter van IG Metall. Niets is minder waar. Mannesmann is tenslotte voor 70 procent in buitenlandse handen. ,,Maar een vijandige overval, waarbij werknemers als pionnen in een monopoliespel worden behandeld, is een regelrechte aanval op het Rijnlandse kapitalisme.'' Het is volgens Zwickel een verdere stap naar een ander systeem, weg van de democratische sociale markteconomie, in de richting van een autoritaire, kapitalistische staat.

Daarmee sloeg Zwickel de spijker op zijn kop. Het gevecht om Mannesmann is een krachtmeting geworden tussen twee economische modellen: het `harde' Angelsaksische model waar de aandeelhouder koning is versus het Rijnlandse continentale model, waarin ondernemers, vakbonden en staat in consensus samenwerken zodat de sociale harmonie bewaard blijft. Werknemers hebben via de zogenaamde Mitbestimmung (medezeggenschap), zelfs een stem in de raad van toezicht een recht waarvan de Britten nu huiveren, maar die ze ironisch genoeg als geallieerden na de Tweede Wereldoorlog bij het ontwikkelen van een nieuwe economische architectuur in Duitsland hebben ingevoerd.

De Britse premier Margaret Thatcher wierp zichzelf graag op als aanvoerster van het kleine, dappere Engeland, dat zich verzet tegen het imperialistische Europa met Duitsland als leider. In de economische wereld lijken de rollen tussen Groot-Brittannië en Duitsland omgekeerd. De Deutschland AG staat onder druk. Het Angelsaksische model verovert het continent. Agressief probeert het Brits-Amerikaanse Vodafone Airtouch, dat groot werd door Thatchers economische hervormingen, een Europees imperium te vestigen door het Duitse Mannesmann op te slokken. Die indruk wekt Mannesmann-voorzitter Klaus Esser. Afgelopen weekeinde speelde hij onder applaus van bonden en ondernemingsraad de nationale kaart om het vijandige bod van 124 miljard euro (273 miljard gulden) het hoogste overnamebod uit de geschiedenis te dwarsbomen. De Duitse bondskanselier Gerhard Schröder (SPD) viel hem bij en verklaarde, dat ,,vijandige overnames de bedrijfscultuur verwoesten''. De Britse pers noemde Schröder daarop ,,xenofoob'' en ,,niet bij de tijd'' en premier Tony Blair vroeg de kanselier de ,,realiteit van de Europese markt'' te respecteren.

De overnamepoging is niet alleen een toets, die duidelijk zal maken in hoeverre Duitsland met zijn gesloten industriële cultuur een onneembare vesting is of zich inderdaad heeft geopend. De krachtmeting toont ook een breuklijn in het centrum-linkse model, dat Blair belijdt als The Third Way en Schröder met zijn Neue Mitte. Blair laat, geholpen door het voorbereidend werk van Thatcher, de wetten van de markt veel meer de vrije loop. De Duitse sociaal-democraten en hun achterban kunnen zich maar moeilijk neerleggen bij de dictaten van de globalisering. ,,Het lot van de 130.000 werknemers ligt in handen van pensioenfondsen, banken en financiële analisten, die nog nooit een van onze produktievestigingen van binnen hebben gezien. Dat kunnen wij niet accepteren'', zei een ondernemingsraadslid van Mannesmann gisteren boos. Schröder schrikt er niet voor terug zijn volle gewicht in de strijd te gooien. Niet alleen neemt hij het op voor de werknemers van Mannesmann, ook bemiddelt hij vandaag, niet zonder succes, met de banken om nog een oplossing te vinden voor het met faillissement bedreigde Philipp Holzmann.

Schröder heeft de vijandige overnamepoging en de Holzmann-affaire dankbaar aangegrepen, om het Rijnlandse consensusmodel te verdedigen tegen de gure wind van de globalisering. Als een leeuw vecht hij voor de werknemers. Het zijn immers zijn eigen kiezers, die het gevreesde ontslag boven het hoofd hangt. Een faillissement van Holzmann bedreigt de banen van 70.000 werknemers. Ontmanteling van Mannesmann nog eens vele duizenden.

De pragmatische Schröder de Genosse der Bosse - heeft genoeg realiteitszin om de grenzen van politici in de economie te kennen. Maar Schröder heeft ook voldoende politiek instinct om te ruiken, dat dit het uitgelezen moment is als `redder in de nood' in de bres te springen voor zijn traditionele achterban, wier stem hij voor de cruciale verkiezingen in mei in Noordrijn-Westfalen, probeert terug te winnen. Een soortgelijke manoeuvre legde Schröder bij zijn laatste verkiezingscampagne in Nedersaksen geen windeieren. Salzgitter wist hij uit handen van een Oostenrijkse onderneming te houden door het via een bevriende bank snel te privatiseren.

Zo'n stunt kan Schröder zich met Holzmann niet permitteren. Wel wist hij vanochtend bij de banken een nieuwe lening los te krijgen. Duitse bedrijven timmeren zelf flink aan de weg met internationale overnames. De halve Britse auto-industrie is in Duitse handen. Samenwerken, niet vijandig overnemen tegen de wil van het bedrijf is de Duitse strategie. De smalle marges die de politiek nog heeft wil Schröder echter optimaal benutten.

    • Hans Steketeeen Michèle de Waard