Op de vierkante centimeter

Het is een knap spel dat Yasmina Reza speelt in haar l'Homme du Hasard, want ze zet twee mensen tegenover elkaar in een treincoupé en schrijft voor dat er geen interactie is. De één is een schrijver, een hypochonder die vindt dat hij uitgeschreven is. De ander is een vrouw die hem onmiddellijk herkent als haar lievelingsschrijver, en meent in de man achter zijn boeken een geestverwant te zien – sterker nog: ze heeft zijn laatste boek in haar handtas, maar durft dat in zijn bijzijn niet te gaan lezen. Ze durft hem ook niet aan te spreken. Hij vindt het intussen vreemd dat zo'n vrouw tijdens een treinreis niets leest.

We weten dat, omdat de twee personages tegenover ons hun gedachten uitspreken, alsof wij in de zaal de gesprekspartners zijn. Het gesprek dat ze eigenlijk met elkaar hadden willen hebben, voeren ze met ons. Daardoor zien we hoe ze soms langs elkaar heen schuiven, soms bijna contact hebben en dan toch weer niet. Geraffineerd bouwt Yasmina Reza, die eerder internationaal succes boekte met haar spitsvondige stuk Art (Kunst), de spanning op. Zouden ze ooit tegen elkáár nog iets zeggen, en zo ja, wat dan? Kunst werd in Nederland al drie keer gespeeld, in voorstellingen met een klein bereik. De onverwachte man verschijnt nu als vrije productie met een lange tournee en twee grote namen: Jules Croiset en Linda van Dyck. In de regie van Gijs de Lange spelen ze hun imaginaire gedachtenwisseling tot het uiterste gedempt, misschien zelfs iets te gedempt voor een stuk dat het publiek nadrukkelijk tot getuige wil maken. Hij is een nurks die ongemakkelijk in zijn stoel zit en de vrouw pas gaandeweg opmerkt – eerst nog mooi terloops, daarna steeds geïntrigeerder, en grappig zonder dat hij het in de gaten heeft. En zij speelt de vrouw zo licht en met zo veel zelfspot, dat de dweepzieke trekjes in haar tekst geen beletsel meer kunnen vormen voor een goed gesprek. Als het ooit zo ver komt.

In de Londense versie die ik vorig jaar bij de Royal Shakespeare Company zag, zaten Michael Gambon en Eileen Atkins op kale tuinklapstoeltjes op een verhoogde vloer waaronder in blauwig licht een treinemplacement schemerde. Dat was suggestiever dan de uitdragerij waarin Croiset en Van Dyck zijn geplaatst: een raamachtig vlak tegen het achterdoek, bagagerekken aan de zijdoeken en een wirwar van stoelen op stalen poten, die van onderen blauw worden belicht. Sfeervoller zijn de ijle geluidjes van Boudewijn Tarenskeen, die een rijdende trein suggereren. Zij versterken het gevoel dat hier een intrigerend spel op de vierkante centimeter wordt gespeeld.

Voorstelling: De onverwachte man, van Yasmina Reza, door Egmond Theater. Spelers: Linda van Dyck en Jules Croiset. Vertaling: Tom Kleijn. Decor: Reinier Tweebeeke. Regie: Gijs de Lange. Gezien: 22/11 in de Schouwburg, Leiden. Tournee t/m 1/4. Inl. (0900) 9203.

    • Henk van Gelder