Moslimleider Wahid draagt nu schoenen

Indonesië's president Abdurrahman Wahid is afgetreden als leider van de moslimbeweging Nahdlatul Ulama. `Blijf kritisch en ga me alsjeblieft niet naar de ogen zien', hield hij zijn volgelingen voor.

Nooit eerder werd een bijeenkomst van Indonesië's grootste moslimbeweging, Nahdlatul Ulama (Ontwaken der Schriftgeleerden, NU), bijgewoond door zoveel coryfeeën als de openingszitting van de 30ste Muktamar, gisteren in het Oost-Javaanse Kediri. Een muktamar van de NU houdt het midden tussen een evangelische landdag en een partijcongres. Temidden van een kleurrijke schare religieuze notabelen, jong en oud, deels in batikhemd, deels in sarong en op sandalen, de één bebaard, de ander met golvend lang haar, zaten het halve kabinet van Nationale Eenheid en een keur van parlementsleden. Op de voorste rij zat vice-president Megawati Soekarnoputri.

Het is dan ook nooit eerder voorgevallen dat een leider van de NU president werd van de republiek Indonesië. Abdurrahman Wahid, alias Gus Dur, sinds 1984 voorzitter van het uitvoerend orgaan van de NU, werd vorige maand gekozen tot staatshoofd. Gisteren opende hij de muktamar en sprak hij de beweging voor het laatst toe als haar geestelijke en wereldlijke leider.

Het kan verkeren. Het vorige congres van Nahdlatul Ulama werd in december 1994 gehouden in het West-Javaanse Tasikmalaya onder de voelbare druk van militaire en politieke autoriteiten die de herverkiezing van Gus Dur wilden verhinderen. Op het moment dat toenmalig president Soeharto de bijeenkomst met een rituele roffel op de trommel opende, was Gus Dur verbannen naar de derde rij door militairen van de West-Javaanse Siliwangi Divisie, die waren verkleed als leden van NU's ordedienst. De NU-afgevaardigden trotseerden dit machtsvertoon en Gus Dur werd herkozen in een voorbeeldige geheime stemming, een unicum in het Indonesië van Soeharto's Nieuwe Orde.

Wahids optreden gisteren ging gepaard met staatsprotocol en zijn openingsrede werd rechtsreeks uitgezonden op televisie. En het was ditmaal Gus Dur zelf die op de ceremoniële trommel sloeg. Het ritueel was het onbetwiste hoogtepunt in de geschiedenis van Nahdlatul Ulama en symboliseerde de zege van de samenleving over de ooit almachtige Indonesische staat.

Geheel voor de vuist weg – geschreven tekst heeft hij niet nodig en dient ook tot niets, want hij is bijna blind – bespeelde Gus Dur het thuisfront. In de hem eigen beeldende stijl, doorspekt met Korancitaten in het Arabisch, het kerklatijn van de islam, anekdotes en grappen, memoreerde hij driekwart eeuw NU-geschiedenis. Die kent Wahid uit zijn hoofd, want zijn grootvader Hasjim Asj'ari was in 1926 één van de oprichters.

Gus Dur zette uiteen wat hem uiteindelijk had gedreven op te gaan voor het hoogste ambt: zijn geloof. ,,Waarom steunde ik aanvankelijk mijn oude vriendin Megawati Soekarnoputri?'' vroeg Wahid retorisch. ,,Omdat mijn geloof dat voorschreef; zij had immers de verkiezingen gewonnen. Maar toen Amien Rais (een moslimpoliticus) een aantal islamitische partijen verenigde in de Centrale As en mij vervolgens kandideerde, had ook dat een grondslag in het geloof. Ik ging uiteindelijk akkoord op basis van een geloofsartikel: schade voorkomen gaat boven het behalen van persoonlijk voordeel.''

,,Mijn verkiezing'', vervolgde Wahid, ,,illustreert nog eens hoever NU gaat met zijn offers voor natie en staat: een man die niet eens meer kan zien, moet president worden. Jullie denken misschien dat het leuk is staatshoofd te zijn, maar ik moet nu elke dag schoenen dragen en dat beschouw ik als een pijniging.''

Wahid volstond niet met zelfrechtvaardiging, maar spoorde de afgevaardigden aan vast te houden aan wat hij ,,het beste van de NU-traditie'' noemde: het besef dat de samenleving voortdurend moet worden verbeterd en machthebbers bekritiseerd. Gus Dur zette zijn pleidooi kracht bij met een Korancitaat: ,,Koestert wat goed is aan het oude en omhels het beste van het nieuwe.'' Die vuistregel vormt al generaties de grondslag voor het vermogen van NU – een organisatie van soennitische schriftgeleerden en hun leerlingen – om met haar tijd mee te gaan. NU koos al in de jaren '30 voor onderwijs voor jongens én meisjes, en zonder de steun van schriftgeleerden uit NU-kring was het Indonesische programma voor geboortebeperking nooit zo'n succes geworden op het traditionele platteland van Java.

,,NU is een organisatie van gelovigen'', zei Wahid, ,,die het tot haar taak rekent regeringen in de gaten te houden en te kritiseren op basis van het geloof. Ik ben vijftien jaar lang gedwarsboomd alleen omdat ik het niet kon vinden met de regering. Jullie gaan dat spoor toch niet verlaten om mij een plezier te doen? Ga alsjeblieft de leider niet naar de ogen zien omdat hij voortkomt uit jullie kring en omdat jullie hopen dat de NU op die manier dicht bij het vuur blijft. De NU heeft altijd het beste gewild voor het volk, jullie zijn het volk en dat belang dient voorop te blijven staan. Confronteer me alsjeblieft met opbouwende kritiek.''

NU's verhouding tot de staatsmacht vormt een belangrijk gespreksthema van de 30ste muktamar, die nog de hele week duurt en zaterdag wordt afgesloten door vice-president Megawati. De NU werd in 1926 opgericht als een sociaal-religieuze beweging, die de nadruk legde op het leergezag van de kiai (schriftgeleerden met een eigen school). In de jaren '40 ging ze op in de brede moslimpartij Masyumi, maar daar stapte ze in 1952 weer uit toen de modernisten binnen Masyumi wilden morrelen aan de gezagspositie van de kiai. Van 1952 tot 1973 was NU één der grootste politieke partijen van Indonesië. In 1973 werden alle islamitische partijen door het Soeharto-bewind gedwongen te fuseren in de Eenheidspartij voor Ontwikkeling (PPP), die verplicht werd om de staatsfilosofie Pancasila en niet de islam als hoogste beginsel te aanvaarden. In 1984 besloot NU, onder leiding van Wahid, om de partijpolitiek vaarwel te zeggen, de leden vrij te laten in hun partijkeuze en zich geheel te wijden aan onderwijs en sociaal werk. In de praktijk vergrootte dit besluit de kansen van NU om zich uit te spreken over maatschappelijke en politieke kwesties.

In 1998, kort na de val van president Soeharto, richtten NU-bestuurders – Wahid voorop – opnieuw een politieke formatie op, de Partij van het Nationale Ontwaken (PKB). Die terugkeer naar de actieve politiek, al is het dan via de PKB-band, is omstreden in NU-kring. Een van de kandidaten voor de opvolging van Wahid als NU-voorzitter, Said Aqiel Siraj, zei dezer dagen dat ,,de NU zeker niet de Golkar van Gus Dur wordt''. Golkar was meer dan 30 jaar het politieke vehikel van Soeharto's autoritaire bewind.

    • Dirk Vlasblom