Dromen over verre oorden

Er is veel in het toneelstuk De manke van de Ier Martin McDonagh (29) dat doet denken aan Zomerdans van McDonaghs landgenoot Brian Friel (70). Zowel het nu door het Noord Nederlands Toneel uitgevoerde De manke (The cripple of Inishmaan) als Zomerdans (Dancing at Lughnasa, hier in 1992 gespeeld door het RO Theater) is gesitueerd in de jaren dertig, op het Ierse platteland. Er wordt gedroomd van een groots en meeslepend leven in verre oorden, een enkeling ziet zijn kans schoon en vlucht, maar de desillusie volgt al gauw als een gevoel van ontheemding toeslaat en vroeg of laat keert men terug naar huis.

Het is een typisch Iers thema: aan de ene kant het verlangen om te vertrekken, weg van het arme, onderontwikkelde eiland, aan de andere kant heimwee naar de groene heuvels en barre rotsen. Martin McDonagh, in Ierland en Engeland een opkomende beroemdheid dankzij zijn eerste succesvol ontvangen stukken waaronder The beauty queen of Leenane (hier uitgebracht door het Friese Tryater), heeft die verscheurdheid verwerkt in een ruwe tragikomedie vol wrede grappen en harde woorden in een half verzonnen dialecttaal.

Die taal, door Benno Barnard knap overgezet in een hier en daar zelfgecreëerd Nederlands, is bepalend voor het rauwe volkssentiment waarmee tekst en voorstelling zijn doordrenkt. De acteurs zetten hun figuren grof neer – eenvoudige zielen zijn het, met ruziënde stemmen en een primitieve denkwereld beheerst door roddel en achterklap. Als gevolg daarvan zijn ze soms al te eendimensionaal.

Erg veel diepgang krijgen ze bovendien niet door de kluchtige aanpak van regisseur Albert Lubbers, al gaat er een zekere charme uit van het kleurrijke gezelschap dat hij ons voorzet. Zo zijn er onder anderen de twee kijvende grijze zusters (Pleuni Touw en Ellis van den Brink) die een winkel in erwtenblikken drijven, aartsroddelaar Johnnypateenmike (Joop Wittermans), zijn 90-jarige dronken moeder (Babette Mulder) en Helen (Lies Visschedijk), de onstuimige mooie meid van het dorp, die de harde kern vormen van de gesloten gemeenschap op het Aran-eiland Inishmaan.

Degene met het meeste reliëf is manke Billy. Stijn Westenend vertolkt de kreupele wees als een zachtmoedige dromer die slecht is opgewassen tegen de spot en treiterijen van zijn dorpsgenoten. Als Billy onverwacht een rol krijgt in de (werkelijk bestaande) film Man of Aran van de cineast Robert Flaherty krijgt hij de kans om zijn geluk te beproeven in Hollywood. Maar Martin McDonagh toont in zijn stuk de harde realiteit achter het witte doek en berooid keert zijn hoofdfiguur ten slotte terug naar zijn vertrouwde eiland met de rotsige stranden onder een dreigend wolkendek. Albert Lubbers volgt hier zijn ingeslagen weg en laat de voorstelling niet eindigen in weemoed. Tot het eind toe overheerst de luchtige toon en dat zorgt soms voor een wonderlijk net niet-realistisch portret.

Voorstelling: De manke van Martin McDonagh door Noord Nederlands Toneel. Vertaling: Benno Barnard. Regie: Albert Lubbers. Spel: Stijn Westenend, e.a. Gezien: 20/11 Stadsschouwburg Groningen. Tournee: 23/11 t/m 12/2. Res.: (0900) 9203.

    • Noor Hellmann