De couveusestaat

Niet alleen in Almere laten mensen zich vrijwillig opsluiten. In een metalen cilinder in Moskou zitten vier mannen 240 dagen opgesloten. Onder een volmaakt totalitair regime, continu bekeken door camera's. Niet voor de tv, maar voor de wetenschap: hoe bewaar je de lieve vrede?

224! Kan 224 aan de lijn komen?'' De arts-van-dienst in zijn loshangende doktersjas wijst op monitor drie van het controlepaneel. Naast hem staan Olga, de vrouw van 224, en haar dochtertje Ira, die zenuwachtig aan haar vlechtjes draait.

,,Ira kijk, daar heb je papa! Hallo? Volodja? Kun je mij horen?'' 224 verschijnt in beeld: een breed gezicht vol wondjes van het scheren. Hij draagt een lubberend hemd op een boxershort, meer niet. Op de achtergrond een rijtje dikbuikige koelkasten van Sovjet-makelij. Het interieur ademt met zijn roodwit geblokte leunstoelen en oubollige schemerlampjes de sfeer van een vroege sciencefictionfilm.

224 kijkt betrapt. Hij trekt vlug een opgekropen broekspijp omlaag en zwaait dan naar de camera. ,,We missen je, Volodja'', zegt Olga in de controlekamer. ,,Ira heeft al gedroomd dat je thuiskwam... We hebben op de kalender eerst de weken doorgestreept, toen de dagen, en nu tellen we de uren af.'' Dan laat ze haar stem een octaafje zakken: ,,Zeg Volodja, jullie zijn zo, eh, luchtig gekleed. Je trekt toch wel wat anders aan voordat je straks naar buiten komt?''

De klok springt op 15.05. Ground control geeft het bevel tot ontkoppelen van de capsule; de daling door de dampkring kan beginnen. Over twee uur keert de vierkoppige bemanning terug van een gesimuleerde interplanetaire ruimtereis. Volodja en zijn kameraden zijn zogezegd op en neer geweest naar Mars. Hun kosmische omzwerving van vier maanden eindigt op de plek waar zij op een hete julidag was begonnen: in een bakstenen loods in een buitenwijk van Moskou.

In werkelijkheid zitten er twintig, misschien dertig passen tussen de controlekamer en de buisvormige tank waarin de kosmonauten 221 t/m 224 droogzwemmen. In de metalen sigaar, die in een stellage van apparatuur hangt, zijn de omstandigheden van een ruimteschip nagebootst, al heerst er geen gewichtsloosheid. De krapste module, die honderd kuub meet, is een replica van de inmiddels onbemand rondcirkelende Mir. Op smalle matrozenbedjes wonen daar vier Russen (mannen) die pas in februari het daglicht van het nieuwe millennium zullen aanschouwen.

Tijdens hun 240 dagen van opsluiting krijgt dit vaste viertal tot tweemaal toe – gedurende 110 dagen – bezoek van vier gasten in een marsoljot, een marssonde die via een sluis aan het Mir-model wordt gekoppeld. De marsoljot telt drie compartimenten, waaronder een keuken annex fitnessruimte en een cockpit met een vergadertafel. In de aldus gecreëerde vierkamerwoning zijn de acht proefpersonen als celgenoten tot elkaar veroordeeld. Het experiment heeft de naam SPHINKSS meegekregen en heeft tot doel kennis te vergaren over de psychologie van te dicht opeengepakte individuen die samen moeten overleven.

De stoere Volodja, een traumatoloog uit St. Petersburg, maakt deel uit van de eerste gastbemanning die op het punt staat na 110 dagen uit de proefopstelling te kruipen. De achterblijvers moeten stug doorbijten, zij krijgen pas begin december een tweede ploeg over de vloer, die gemengder van samenstelling zal zijn (een of twee vrouwen, drie of vier nationaliteiten). Vooralsnog is er maar één niet-Rus aan boord, de Duitser Bernd Johannes. Als gezagvoerder van de marsoljot wordt zijn doen en laten op monitor 1 in de gaten gehouden.

,,Ze zijn totaal van ons afhankelijk'', zegt Vadim Goesjin, de hoofdpsycholoog van SPHINKSS. Wijdbeens, armen over elkaar, tuurt hij naar drie beeldschermen tegelijk. Vadim is van zijn onderzoeksmateriaal gaan houden. Leeft mee met hun nukken en irritaties. ,,De groepsdynamiek die zich hier onder je ogen voltrekt, vind ik oneindig veel interessanter dan een stukje maansteen'', zegt hij zonder op te kijken van zijn groenige monitoren.

De Sovjet-Unie had deze installatie gebouwd als een supergeheim testcentrum ter bestudering van `het menselijk gedrag onder langdurige perioden van isolatie'. De ervaring die er is opgedaan ligt ten grondslag aan de ruimteduurrecords, die allemaal op naam van Russen staan.

Aanvankelijk lag de nadruk op het verkennen van de lichamelijke grenzen. Bij welke onderdruk verliest een testpiloot het bewustzijn? Na de Koude Oorlog verschoof het accent naar psychologisch onderzoek, gezagsverhoudingen, teambuilding. En nu Rusland met de teloorgang van de Mir zijn eigen bemande ruimtevaart vaarwel moet zeggen, wordt het Moskouse laboratorium aan kapitalisten verhuurd. Amerikanen, Japanners en Europeanen laten er op bestelling proeven uitvoeren – wat voor de psycholoog Vadim maar moeilijk te verkroppen is. Toch werkt hij mee, omdat de psychologie van internationaal gemengde bemanningen hem fascineert. ,,Hoe gaan zij om met hun verschillen in taal, cultuur, religie, geslacht?''

De Russische methoden om dat te meten doen denken aan spionagetechnieken van de KGB. ,,Hier, neem 221'', zegt Vadim, wijzend op Bernd, de Duitse commandant die achter zijn laptop het loskoppelen van de marssonde zit na te bootsen. Op zijn rechterarm zitten elektroden geplakt die de spanning op zijn huid registreren. Vadim: ,,Ik hoef maar op deze grafiek hier te kijken en ik weet wanneer hij voor het laatst heeft geslapen.''

Als er een vraag-antwoordsessie met de vluchtleiding gaande is, kan Vadim aan de huidspanning aflezen of de gezagvoerder liegt, of iets verborgen probeert te houden. ,,Het werkt als een leugendetector, al is hij niet onfeilbaar.'' Om aanvullende informatie te krijgen zit er een koperplaatje om Bernds pols, in plaats van een horloge. De Duitser is dus niet alleen gekooid, maar ook geringd? ,,Ja, het plaatje meet zijn hartslag – een graadmeter voor zijn agitatie.''

Big Brother II

En dan te bedenken dat de aan de grond gekluisterde kosmonauten 24 uur per dag door camera-ogen bespied worden. Je hoeft het signaal maar door te geven aan een tv-station en je hebt Big Brother II. De parallellen met het Veronicahuis in Almere liggen zo voor de hand, dat het interessanter is in te zoomen op de verschillen.

Om te beginnen worden er in de Moskouse woongroep 'snachts geen infraroodopnamen van de slaapkajuit gemaakt. Anders dan de kijkers van Big Brother gaat het de Russische onderzoekers niet per se om het geflikflooi onder de dekens. Evenmin wijzen zij kandidaten aan die er voortijdig uitvliegen. Heerst in de containerwoning in Almere een latente opwinding over wie er uiteindelijk met een kwart miljoen vandoor gaat, in het Moskouse huishouden zijn de bewoners gelijk: elke deelnemer verdient duizend dollar in de maand.

Dit experiment is Big Brother voorbij. In een kunstmatige omgeving is, acht jaar na de mislukking van de Sovjet-Unie, alsnog communisme tot stand gebracht. Wat buiten niet geslaagd is, lukt binnen. Dit is de heilstaat in embryonaal stadium, een couveusekindje, via vuistdikke kabels verbonden met de Russische werkelijkheid. Het is er lekker warm, de communeleden helpen elkaar belangeloos, Volodja geeft massages, Bernd speelt op zijn synthesizer, en last but not least: er heerst een volmaakt totalitair regime – zonder privacy.

De controle in de SPHINKSS-opzet is completer dan die in het Big Brother-huis. Zelfs het kooldioxidegehalte in het ruimteschip is een indicator voor onderlinge spanningen. Technici in stofjassen zitten in versleten vliegtuigstoelen verveeld naar hun metertjes te kijken. Zij regelen de temperatuur aan boord en dienen zo nu en dan verse zuurstof toe. Begint het percentage CO2 in de atmosfeer scherp te stijgen, dan geven ze dat door aan het onderzoeksteam – een verhoogde kooldioxide-uitstoot duidt op gehijg. De psychologen willen dan direct weten wat er gaande is: een vecht- of vrijpartij? Heeft iemand een nachtmerrie? Of wordt er gewoon wat al te intensief gebruikgemaakt van de hometrainer?

Het handhaven van de harmonie, ja de fine-tuning van de lieve vrede, dat is wat psychologen als Vadim graag in de vingers zouden hebben. Het vermijden van ruzies tussen individuen die maanden achtereen in een tank zit opgesloten is een hele opgave. De moordende monotonie breekt hun op. Voor vertrek mocht de bemanning bijvoorbeeld kiezen tussen gewone thee en verschillende vruchtenmelanges. Gewone, werd het. Maar al na twee weken kwam er een e-mail: ,,We hebben ons bedacht. We willen toch liever wat meer variatie.''

Voor de enige patrijspoort, met uitzicht op een raamloze muur, wringen de bemanningsleden zich in allerlei bochten om maar een straaltje zonlicht op te vangen. Afwisseling en contact met de buitenwereld krijgen ze alleen via het Internet. Ten opzichte van vorige experimenten is dat een grote tegemoetkoming (in 1994 hadden drie Russen gedurende 135 dagen slechts de beschikking over een videospeler).

Vadim analyseert de bezochte websites, en brengt zo de zielenroerselen van zijn proefpersonen in kaart. Wereldnieuws interesseert hun nauwelijks – de aarde is gevoelsmatig heel ver weg. Dat veranderde toen er in september in Moskou flatgebouwen met bewoners en al werden opgeblazen. Of hun familie wel veilig was? Ze lagen wakker, voelden zich machteloos en liepen over hun linoleumvloer te ijsberen.

Inmiddels is de terreurgolf voorbij en doden de SPHINKSS-leden de tijd met spelletjes. Ze leveren veldslagen met buitenaardse wezens of zitten uren aaneen patience te spelen. Van de Mir-bemanning is bekend dat zij erotische films bij zich hadden, maar Vadim laat in het midden of dat voor het schaalmodel ook opgaat. In ieder geval streeft de crew naar ascese. Dat betekent: geen drank, geen sigaretten, geen snacks.

De beproevingen werden Volodja soms bijna te veel. ,,Ik heb zo'n zin in worstjes'', schreef hij op dag 91 van zijn opsluiting. ,,Ik ben gewend om 'sochtends bij het ontbijt boterhammen met worst te eten. En ik heb trek in gebakken aardappels, een omelet met kaas...''

Doorgaans is de vluchtleiding onvermurwbaar. De bewoners staan op dieet, al hoeven ze geen astronautenvoedsel uit tubes te eten. Alleen op feestdagen laat het onderzoeksteam de teugels vieren, zoals de dag dat Volodja 38 werd. Igor, de vrijgezel, tokkelde op zijn gitaar en zong zelfgeschreven liedjes, terwijl Bernd hem begeleidde op zijn synthesizer. En toen was er een wonder geschied: via een speciaal luikje bezorgde de dienstdoende arts een fles Armeense cognac.

Ruimteruzies

Op grond van deze en andere studies heeft Vadim – wiens stropdas is bedrukt met een patroon van minuscule saturnusjes – aanbevelingen opgesteld voor verre ruimtereizen. ,,Sociale happenings, zoals de verjaardag van Volodja, zijn essentieel voor het smeden van vriendschappen in de ruimte.'' Vadim praat en gebaart als een Amerikaan, zijn artikelen verschijnen in Amerikaanse tijdschriften, maar van binnen is hij een Rus.

Zijn onderhuidse rancune tegen de NASA (als de uiteindelijke winnaar van de ruimterace) steekt telkens de kop op. Dan spreekt hij over ,,de stuitende arrogantie van de Amerikanen'', en over recepten voor ruimteruzies. Als psycholoog heeft Vadim het NASA-Mirproject bestudeerd, waarbij Amerikaanse gastastronauten om de beurt een half jaar bij hun Russische collega's in de Mir op bezoek gingen. Soms klikte het, vaker verliep de omgang stroef. Vadim: ,,Dan tikte zo'n astronaut op zijn horloge en zei in gebrekkig Russisch dat hij stipt om drie uur verder wilde werken aan zijn proefjes. En dat terwijl de Russische bemanningsleden het razend druk hadden om de Mir überhaupt in de lucht te houden.''

Een regelrechte ramp zijn ,,feministes in de ruimte'', daar is de Russische wetenschapper van overtuigd. ,,We hebben vrouwen in de Mir gehad die zo nodig moesten bewijzen dat ze net zo sterk, net zo behendig en net zo slim zijn als hun mannelijke collega's.'' Vadim zou ze het liefst willen indelen bij de brokkenpiloten. Niet dat hij iets tegen vrouwelijke ruimtevaarders heeft, integendeel, ze moeten alleen niet proberen eeuwenoude rollenpatronen te doorbreken. Of ze stellen zich op als de moederfiguur, of als het jongere zusje. Vadim is vol lof over de astronaute Shannon, die tijdens haar verblijf in de Mir beide rollen zou hebben vervuld. ,,Ze verzorgde de Russische crewleden en liet zich bewonderend over hen uit. In ruil daarvoor werd ze volledig geaccepteerd.''

Ook bij het lopende experiment is de man-vrouwverhouding een hot item. Het tweede viertal, dat de bemanning van de marsoljot voor een nieuwe termijn van 110 dagen komt aflossen, telt zeker een, misschien twee vrouwen. Judith Lapierre, 31 jaar, uit Franstalige Canada, is definitief door de strenge selectie gerold. Ze is alvast naar Moskou gekomen om de `terugkeer op aarde' van haar voorgangers mee te maken, hoewel haar eigen tour of duty pas op 3 december begint.

Verzorging

Judith heeft zich bij de wachtende familieleden gevoegd, bij Olga en haar dochtertje Ira. De klok staat op 16.50: over tien minuten zal het luik van de marsoljot worden ontgrendeld. De Canadese is benieuwd hoe Bernd en Volodja er uitzien, hoe ze zich voelen. Naast haar staat een Japanner in een houtjetouwtje-jas, een van haar lotgenoten met wie ze zich zal laten opsluiten.

Judith is uitgekozen door hoofdpsycholoog Vadim, maar ze blijkt diens stelling (,,intelligente vrouwen snappen dat je met feminisme in de ruimte nergens komt'') niet te kennen. ,,O ja, vindt hij dat? Het is geen wonder dat vrouwen zich in dit vak altijd hebben moeten bewijzen. They had to prove prove prove themselves.'' Maar zij heeft besloten die strijd niet aan te gaan. ,,Ik neem het alleen op tegen mezelf, en dat lijkt me zwaar genoeg.''

Om één minuut voor vijf beklimt een technicus de stellage. Hij verbreekt een lakzegel, haalt een hendel over en draait het luik open. De loods vult zich met een schraal applausje. Vier wezenloze koppen bewegen zich voor het ronde gat en wippen gehurkt als kikkers naar buiten. ,,Papa'', roept de kleine Ira met de vlechten, zodra ze Volodja herkent. Net als de anderen draagt hij een Adidas-trainingspak en Adidas-schoenen.

,,Wat zien ze bleek'', zegt Judith ontzet.

Gezagvoerder Bernd improviseert een praatje, waarin hij namens de bemanning de hoop uitspreekt een bescheiden aanloopje te hebben genomen voor de grote sprong naar Mars. Dan valt men elkaar in de armen. ,,Ik heb ook over jullie gedroomd'', zegt Volodja, terwijl hij Olga en Ira dicht tegen zich aandrukt. ,,Dat we met z'n allen in de banja zaten.''

Igor, de vrijgezel, steekt een sigaret op. Zijn eerste in 110 dagen. Er is niemand gekomen om hem te verwelkomen.

Intelligente vrouwen snappen dat je met feminisme in de ruimte nergens komt

De groepsdynamica is oneindig veel interessanter dan een stukje maansteen

    • Frank Westerman