`China erft verwaarloosde kolonie'

Over een maand draagt Portugal zijn kolonie Macau formeel over aan China. De soevereiniteit heeft Lissabon al tijdens de normalisering van de betrekkingen met China in 1979 afgestaan. De bevolking is ontevreden over het Portugees bestuur. ,,Zij hebben zich nooit om Macau bekommerd.''

Toen Antonio Ng Kuok Cheong in 1991 zijn baan verloor bij de Chinese Bank in Macau, was er geen Portugese bestuurder die daar wat van zei. Gezien de mededeling waarmee de succesvolle manager van de kredietafdeling van bank de deur werd gewezen, was dat op zijn minst merkwaardig. Ng kreeg ontslag, zo vertelde zijn bazen hem, omdat hij openlijk kritiek had geleverd op de Chinese regering nadat deze in 1989 het vreedzame pro-democratische studentenprotest op het Plein van de Hemelse Vrede in Peking met geweld had neergeslagen. Het Portugese bestuur van Macau, dat de vrijheid van meningsuiting in de regio zegt te garanderen, deed er niets tegen. Protest aantekenen achtten de door Lissabon gestuurde ambtenaren overbodig. ,,Dat is typerend'', zegt Ng. ,,Het Portugese bestuur heeft zich nooit om Macau bekommerd. Slechter dan dat wat de Portugezen ervan hebben gemaakt, kan het niet.''

Inmiddels is Ng voorzitter van de Unie voor de Democratische Ontwikkeling in Macau en bezet hij voor die partij een zetel in het 23-koppige parlement, de Assembleia Legislativa. Hij geldt als de belangrijkste stem voor de democratie in Macau, dat over een maand formeel aan China wordt overgedragen, en zet zich in voor een grotere politieke participatie van de plaatselijke bevolking. Maar optimistisch is hij daar niet over. De Chinezen van Macau zijn politiek passief. Omdat ze bang zijn, ongeschoold, geen politieke interesse hebben, en niet te vergeten, omdat ze het eens zijn met Peking. De bevolking valt niets te verwijten, vindt Ng, het Portugese bestuur des te meer.

De achtergrond voor die mening van Ng is complex. Anders dan in Hongkong hebben in Macau de koloniale bestuurders drie decennia geleden al hun politieke invloed verloren. Dat komt, legt Ng uit, omdat de pro-Peking factie halverwege de jaren zestig de macht feitelijk al in handen heeft gekregen. ,,In Hongkong hebben de communisten het nooit gemaakt, in Macau wel.'' Sterker nog, locale communisten grepen in 1966, aan het begin van de Culturele Revolutie, de macht. Maar Peking floot hen terug en verzocht Portugal aan te blijven. Mao Zedong achtte de tijd niet rijp. Later, in 1974, na de Portugese revolutie, toen Lissabon besloot al zijn koloniën snel van de hand te doen, bleek China nog steeds niet klaar voor een machtsoverdracht. De Portugezen behielden hun posities, na '74 duidelijk met tegenzin, maar zij verloren hun invloed op het maatschappelijk leven in Macau. ,,Het Portugese bestuur voelt zich al sinds 1966 niet meer betrokken bij de stad'', zegt Ng.

De gevolgen van die ontwikkelingen zijn tekenend voor het Macau van vandaag. Tot voor drie jaar geleden bestonden in Macau geen openbare scholen. Grote groepen kinderen gingen niet naar school omdat hun ouders de dure privé-scholen niet konden betalen. Pas sinds 1981 beschikt Macau over een nieuwe universiteit: de laatste was in 1759 ter ziele gegaan. Alle advocaten in Macau waren tot 1996 Portugees. Voor 1990 bestond er geen sociaal zekerheidsstelsel in de enclave. En tot 1987 ontbrak het er aan openbare klinieken.

Daarnaast is de economie van Macau zeer onevenwichtig omdat zij in hoge mate afhankelijk is van de gokindustrie, de bedrijfstak die het Portugese bestuur al jaren achtereen bijna vijftig procent van zijn inkomsten bezorgt. ,,Geen gouverneur heeft serieus aandacht besteed aan economische risicospreiding'', zegt Liu Bolong, socioloog aan de Universiteit van Macau.

En dan is er nog het migrantenprobleem. Het achteloze bevolkingsbeleid van de jaren tachtig en negentig heeft erin geresulteerd dat de oorspronkelijke Macause samenleving zwaar onder druk staat. Er heerst aan alles een tekort: goedkope woningen, arbeidsplaatsen, schoolbanken en ziekenhuisbedden. Want 35 procent van de huidige bevolking van 430.000 inwoners heeft zich pas in de afgelopen twintig jaar in de stadstaat gevestigd. ,,In 1990 werden gedurende twee dagen van amnestie 50.000 Chinezen binnengelaten'', zegt Liu. ,,De behoeften van die mensen zijn erg primair. Ze komen van het Chinese boerenland en willen alleen geld verdienen.''

Een Portugese jurist, die niet met zijn naam in de krant wil, geeft toe dat zijn landgenoten in gebreke zijn gebleven. ,,We hebben er een potje van gemaakt'', zegt hij. Het ,,gemis aan gevoel voor verantwoordelijkheid'' stoort hem mateloos. Ook binnen zijn beroepstak is reden tot ongerustheid. ,,De Portugezen hebben de toelating van oorspronkelijke inwoners van Macau binnen het rechtsstelsel systematisch tegengewerkt.'' Volgens een Portugees lid van het parlement, Joaquin Morais Alves, ,,omdat nu eenmaal weinig gekwalificeerde mensen te vinden zijn in deze kleine stad''. Maar de Portugese jurist wijt het probleem aan de nalatigheid van het koloniale bestuur. Portugal had, met de overdracht in het vooruitzicht, meer juristen behoren te scholen. ,,Het is in geen van Portugals voormalige koloniën beter geregeld'', zegt de jurist, die vóór zijn komst naar Macau twaalf jaar in Angola heeft gewoond. ,,Of het nu gaat om Angola, Mozambique, Kaapverdië, Goa of Timor, de Portugezen zijn er vertrokken zonder de plaatselijke bevolking een toekomst te garanderen. Macau staat eenzelfde lot te wachten.''

Geen wonder dat Peking het zo goed met Lissabon kan vinden. Portugal voelt zich maar op weinig punten genoodzaakt om op te komen voor de bescherming van specifieke belangen van de bevolking van Macau, en voor China is de overdracht vrijwel zorgeloos. De Chinese president Jiang Zemin, vorige maand op bezoek in Portugal, noemde de samenwerking tussen China en Portugal dan ook ,,uitmuntend''. Een dergelijke omschrijving was zeker niet op haar plaats voorafgaand aan de overdracht van Hongkong, twee jaar geleden. De democratische experimenten van de laatste gouverneur daar en de grotere mondigheid van de bevolking in Hongkong, zorgden voor een verzuurde bilaterale sfeer in de jaren voor 1997.

Maar niet iedereen in Macau is somber over de Portugezen. David Chow Kam Fai verwijt de Portugezen niets. ,,Als je geen hart hebt voor de zaak, werk je niet hard'', zegt hij. ,,Dat is begrijpelijk.'' De Portugezen die in Macau hebben gewerkt, kwamen niet om te blijven. ,,Maar hun aanwezigheid heeft de economie van Macau goed gedaan'', zegt Chow, die ook een zetel heeft in het parlement. Dat geldt zeker voor Chow zelf. Wanneer hij niet vergadert in het parlement, staat hij aan het hoofd van een groot investerings- en onroerend goed-imperium. Hij ontvangt in zijn exclusieve Legend Club (members only) in het Macau Landmark, een gloednieuw gebouw waarin hij 550 miljoen gulden heeft geïnvesteerd, en noemt zichzelf de koning van de casinowereld. Chow, die multi-miljardair is, is groot geworden binnen het casinomonopolie van Macau. En dat, zo realiseert Chow zich maar al te goed, was in China niet mogelijk geweest omdat het gokken daar officieel verboden is.

,,De kracht van de gokindustrie straalt door naar de bevolking'', zegt Chow. Veel van het geld dat binnen deze sector wordt verdiend, wordt volgens hem in de gemeenschap gestoken. ,,De bevolking klaagt niet omdat zij tevreden is'', aldus Chow. Daarom is er zo weinig politieke activiteit in Macau. ,,Alles is al geregeld.''

    • Floris-Jan van Luyn