Betrapt op het kwetsbaarste moment

Voor Teatro Amazonas trok de Amerikaanse Sarah Lockhart (35) het Braziliaanse oerwoud in. Vanavond beleeft het foto- en filmproject zijn wereldpremière in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam.

Het is een prachtige fotoreeks, prachtig en vooral verstild. Op alle vier de foto's is dezelfde museumzaal in Japan te zien, iedere keer bewaakt door een andere, vrouwelijke suppoost. Er is geen bezoeker te bekennen, de vrouwen zitten op een stoel en staren voor zich uit, viermaal in dezelfde houding – over hun knieën ligt een bruingeblokte deken die ze bij het wisselen van de wacht blijkbaar aan elkaar doorgeven. De vrouwen zijn aan het werk, maar hun gedachten liggen ver buiten de zaal en daardoor zijn ze zelf bijna kunstwerken geworden, vrouwelijke boeddha's in een verslagen pose. Om ze in deze identieke houdingen vast te leggen moet de fotograaf het geduld van een vogelaar hebben gehad. Maar als ik Sharon Lockhart (35) in Museum Boijmans Van Beuningen vraag of het nou vervelend was, dat rondhangen in die museumzaal, kijkt ze me verbaasd aan. ,,Eeeh, I'm sorry, ik maak mijn foto's niet zelf. Ik werk altijd met een cameraperson. Bij deze foto's waren we met z'n vieren; de fotograaf, zijn assistent, ikzelf en mijn galeriehouder, die in de gaten hield of er geen museumbezoekers de roltrap naar de zaal opkwamen. Vroeger maakte ik mijn foto's zelf, tegenwoordig werk ik meer als een regisseur.''

Voor de museumbezoekers moet het een vreemd gezicht zijn geweest, die lege museumzaal met één stille suppoost en vier mensen die daar als horzels omheen draaiden. Het geeft meteen aan hoe verraderlijk de intimiteit op Lockharts foto's is. Het meeste van haar werk, zeker de foto's van enkele jaren geleden, geeft de toeschouwer het gevoel dat hij naar een intieme gebeurtenis kijkt, al is er meestal wel een vermoeden van enscenering. Dat geldt zeker voor Lockharts `audition'-reeks, waarop kinderen zijn te zien die elkaar een gespeelde `eerste zoen' geven, of voor de Untitled-portretten. De kracht van die foto's zit hem er in dat ze stuk voor stuk een aanzet tot een verhaal lijken, precies zoals dat gebeurt op veel negentiende-eeuwse schilderijen. We zien, op de rug, een grote man met een meisje op zijn arm over een dal uitkijken, of we kijken door een deur naar een kamer, waar we alleen een paar benen op een bed zien liggen. Bij al deze foto's heeft de Amerikaanse Lockhart de werkelijkheid zo gemanipuleerd dat alles een betekenis lijkt te krijgen. Tegelijk is er altijd het gevoel dat de personages betrapt zijn op hun kwetsbaarste momenten. Daarbij is het moeilijk voor te stellen dat deze foto's door een hele crew zijn vervaardigd en niet, zijdelings, door een persoon. ,,Ze hebben altijd een hint van een verhaal'', zegt Lockhart, ,,maar tegelijk zijn ze zo formeel dat je er niet veel mee kunt. Daar hou ik van, dat er signalen in een kunstwerk afgaan, die de toeschouwer aan het denken zetten, zonder dat hij het verhaal volledig kan invullen.''

Die balans tussen enscenering en documentaire is de laatste jaren het hoofdthema geworden in Lockharts werk. Dat begon met het film- en fotoproject Goshogaoka dat ze twee jaar geleden maakte in Japan. Op de film van een uur volgen we de training van een Japans meisjes-basketbal-team. Dat gebeurt nogal onorthodox: de camera staat op de middenlijn en blijft daar het hele uur stokstijf staan, zodat een groot deel van de gebeurtenissen zich buiten beeld afspeelt. Af en toe vliegen er wat speelsters voorbij, in de vreemdste formaties, maar de spanning blijft, al is het maar door het geluid van de basketballen op de gymzaalvloer, dreunend door de bioscoop. Het team en de trainingen waren echt, vertelt Lockhart, maar de bewegingen waren geënsceneerd alsof de basketbalsters balletdansers waren.

Goshogaoka kreeg een vervolg in het film- en fotoproject Teatro Amazonas dat vanavond in Museum Boijmans zijn wereldpremière beleeft. Voor Teatro Amazones trok Lockhart, met haar cameracrew en een antropologe, het Braziliaanse oerwoud in, naar het gebied dat ooit rijkdom verwierf door het `rubbertappen', maar nu in verval is geraakt.

Op de film Teatro Amazonas is de zaal van het negentiende-eeuwse operahuis van de Braziliaanse stad Manaus te zien (dat tevens voorkomt in Werner Herzogs Fitzcarraldo), vol met publiek. De camera staat strak, in een stand, op hen gericht. Ondertussen luistert het publiek naar een koor van bijna zestig zangers dat buiten beeld een zangstuk opvoert. De zangers zetten in op volle kracht, maar langzaam worden hun stemmen zachter en verschuift de aandacht steeds meer naar het publiek: waar ze eerst alleen het beeld vulden, nemen ze ook langzaam het geluid over. Lockhart: ,,Al die driehonderd mensen in de zaal kende ik. Ik had in totaal 600 mensen geïnterviewd, en er 300 uitgenodigd voor het concert. Sommigen kwamen, anderen niet. Sommigen in hun mooiste kleren, anderen in hun gewone kloffie. Ik had iedereen natuurlijk ook voor tien dollar kunnen inhuren, maar om de een of andere reden heb ik het gevoel dat je al die aandacht terugziet in de film.'' Dat geldt het sterkst voor de portretfoto's, die Lockhart in Brazilië maakte nadat de antropologe de hoofdpersonen had geïnterviewd. Daarbij gaf Lockhart de geportretteerden de kans om zelf hun foto's samen te stellen: eerst maakte ze, naast de gewone foto, een polaroid. Aan de hand daarvan mochten de geportretteerden zichzelf vervolgens opnieuw ensceneren, waarna er nog een foto werd gemaakt, en zo nog eens. Het resultaat is een ontroerende stoelendans waarbij je de geportretteerden zich langzaam bewust ziet worden van de camera, van de rekkelijkheid van de fotografische werkelijkheid. En dat is precies wat er op Lockharts tentoonstelling met de toeschouwer gebeurt.

Sharon Lockhart: Teatro Amazonas. T/m 6 febr in Museum Boijmans Van Beuningen, Museumpark 18-20, Rotterdam. Di. t/m za 10-17 u. Zon- en feestdagen van 11 tot 17 uur. Teatro Amazones en Goshogaoka tot en met 6 februari zeven keer vertoond. Inl. (010) 441 94 00.

    • Hans den Hartog Jager