Trouw aan Tanger

In 1931 vond in Parijs een veelbetekenend gesprek plaats tussen Gertrude Stein en Alice B. Toklas. De literaire elite verveelde zich. `Tanger!` riep Toklas uit. Stein antwoordde: `Dat is het!' Zij gingen en in hun voetspoor namen zij de 21-jarige dichter en componist, de latere schrijver van onder andere The Sheltering Sky (1949) Paul Bowles mee. En afgelopen donderdag, 18 november, overleed Bowles in datzelfde Tanger op 88-jarige leeftijd aan een hartaanval. Hij is de Marokkaanse stad zijn leven lang trouw gebleven.

Tanger onderging hij als een sprookjesstad, Marokko als een sprookjesland. Bowles is bij uitstek de schrijver van de ontheemde westerse mens, ontgoocheld levend in grote steden, die de overweldigende zuiverheid en puurheid van een andere cultuur opzoekt. Hij was een onverzadigbaar reiziger door Afrika, Azië en Zuid-Amerika. In 1947 vestigde hij zich voorgoed in zijn geliefde Marokko. Paul Bowles werd op 30 december 1910 in Brooklyn, New York geboren. Als antwoord op een heerszuchtige vader, die het kind als ongewenst beschouwde, vluchtte Bowles in het schrijven van poëzie en composities voor piano en orkest. Bowles was een begenadigd componist, hij verzorgde de muziek voor Summer and Smoke van Tennessee Williams. In 1938 trouwde hij met de schrijfster Jane Auer, later Jane Bowles. In hun huwelijk voelden zij zich vooral op geestelijk vlak tot elkaar aangetrokken.

Bowles' wijze van schrijven is onverbrekelijk verbonden met het scherpe licht en de donkere schaduwen van het Noord-Afrikaanse landschap. Hij schreef nooit roezig of als in trance, zoals zijn vrienden van de Beat Generation Jack Kerouac en Allen Ginsberg die Paul en Jane Bowles kwamen opzoeken. De stijl is kristalhelder, elk woord en elke scène een precieze evocatie van zijn existentialistische thematiek: de mens is een reiziger, een zoekende naar nieuwe verre oorden waar hij geluk probeert te vinden, maar ontgoocheling en vaak ook de dood zijn de prijs die betaald moet worden. In 1990 verfilmde de Italiaanse regisseur Bertolucci The Sheltering Sky. De Noord-Afrikaanse woestijn is daarin op dreigend-schone en ontzagwekkende wijze in beeld gebracht.

Met romans als The Delicate Prey (1950), Let It Come Down (1952) en vooral zijn allerlaatste boek, het indrukwekkende en verfijnde Too Far from Home (1993) zette hij zijn thematiek voort. Er is een landschap, er is een mens; en die mens ondergaat in dat landschap zijn noodlot. Over deze dwingende band zei Bowles in 1993 in een gesprek voor deze krant: ,,In mijn boeken is de plaats van handeling altijd belangrijker dan de karakters. Het is de achtergrond die de personen suggereert; de plek bepaalt vervolgens wat er met hen gaat gebeuren.''

    • Kester Freriks