Een heilige opdracht

Sinds Andrew Motion werd benoemd tot Britse hofdichter schreef hij voor zijn land gedichten over een treinramp, een vakbondscongres en het huwelijk van prins Edward.

Hij zegt dat hij graag vist. In zout of in sweet water? Oei, dom! Natuurlijk heet zoet water anders in het Engels, maar het is al te laat om de vraag te verbeteren.

,,Allebei'', zegt hij. ,,Forel en zalm, maar een zeebaars vangen is ook machtig. En makreel met mijn kinderen.'' Hij knijpt een seconde zijn ogen dicht. ,,Sweet water, noem je het zo in het Nederlands? Wij zeggen fresh water.'' Dan, bliksemsnel en opgetogen: ,,Sweet water is eigenlijk erg goed. Het is prachtig. Ik vis in zoete wateren, indeed.''

Het is een van de zeldzame momenten dat Andrew Motion (47) niet alleen vertelt, maar ook toont wat taal in hem doet. Hij is de nieuwe Britse hofdichter, in mei benoemd om zijn land tien jaar lang met gedichten te begeleiden. De negentiende poet laureate krijgt er nog steeds een vat witte port voor, net als John Dryden, die in 1668 de traditie opende, plus een symbolisch salaris.

Sinds zijn aanstelling, in mei, heeft Motion al een handvol `officiële' gedichten geschreven, hij heeft boekwinkels en poëziefestivals geopend, literatuurdagen opgeluisterd en scholen bezocht. Anders dan zijn voorganger, Ted Hughes, is Motion een razende ambassadeur van de poëzie. Maar als het om het dichten zelf gaat, om zijn eigen woorden, is hij behoedzaam. Hij mag dan de hofdichter zijn, gedichten moeten ook voor zichzelf spreken.

Vraag hem liever hoe hij zijn publieke functie als poet laureate wil vervullen. Dan weidt hij meteen uit over zijn plannen als onderwijshervormer. Hij wil leraren helpen die nu klem zitten tussen de verplichte wiskundeles en Tony Blairs alfabetiseringscursussen. En hij wil in het hele land `schrijvershuizen' openen voor dichters of schrijvers in spe die thuis geen rust vinden.

Hij heeft al een gedicht geschreven voor een koninklijk evenement: het huwelijk van een kansloze troonopvolger, de derde zoon van koningin Elizabeth. Daarover is hij diplomatieker. Het was het minste van twee kwaden, zegt hij. Niets schrijven, uit dwarsigheid, was munitie geweest voor de rechtse pers, die schreeuwde om een proeve van bekwaamheid. Wel schrijven maakte hem kwetsbaar als een hielenlikker van de monarchie. Daarom had hij tóch geschreven over het huwelijk tussen Edward Windsor en Sophie Rhys-Jones, zegt hij, maar het waren geen gelegenheidsregels. Na zijn gedicht over de dood van prinses Diana – `ademloos, nagejaagd/ door je eigen snelle honden' – dat algemeen als een sollicitatiebrief is uitgelegd, kon hij zich dat niet permitteren.

Als `nationale dichter' politieke kritiek leveren is nog riskanter. Ja, hij heeft een gedicht gemaakt over de treinbotsing bij het Londense station Paddington, die vorige maand aan 31 mensen het leven heeft gekost. Om de nabestaanden te troosten. Met succes, als je de reacties van de lezers mag geloven. Maar zou hij durven zeggen dat de veiligheid van de Britse spoorwegen bij de privatisering daarvan is opgeofferd aan het dividend van de aandeelhouders? Nee, denkt Motion. ,,Politieke onderwerpen frontaal het hoofd bieden'' is niets voor hem. En hij roept de door hem bewonderde romantische dichter John Keats (1795-1821) te hulp, die zei ,,alle poëzie met een tastbaar doel te haten''. Want tastbaar, dat is poëzie nu net niet.

Vraag hem uit wat voor nest hij komt, en hij zal achteloos zeggen dat zijn moeder is begraven aan de Engelse Oostkust, waar de slikken en schorren twee keer per dag door het Noordzeewater worden overstroomd. En waar bierbrouwers stroomopwaarts aan de rivieren Stour, Orwell en Blackwater goed rekening moeten houden met het getij vóór ze water innemen.

Maar geen woord over haar val van een paard, toen hij zestien was, en de tien jaar daarna die ze eerst in een coma en toen in verdwaasde toestand doorbracht, tot haar dood. Geen woord. Behalve zestien regels over een jongen die op zolder zijn handen laat gaan door een kist met kleren, `touching them, trying to relive/ time you wore them, to catch/ the actual shape of arm and wrist.' Het was zijn eerste gedicht.

Kluizenaar

Toen Ted Hughes in oktober vorig jaar onverwachts overleed, waren er niet veel mensen die Andrew Motion meteen als opvolger zagen. Want na de kluizenaar en als hofdichter nagenoeg onzichtbare Hughes leek premier Blair, die de voordracht moest doen, nu aan te sturen op wat al snel een people's poet heette. Zo zou hij het het stof van het archaïsche hofdichterschap kunnen blazen, bewijzen bij de tijd te zijn en in dezelfde moeite wat kiezers plezieren.

Met Derek Walcott, de Caraïbische Nobelprijswinnaar, kon Blair laten zien de multiculturele brokken van het voormalige Empire bijeen te willen houden. Met Carol Ann Duffy, een rebel uit Glasgow, zou hij vrouwen en Schotten kunnen paaien. Jonge Britten voor wie New Labour alweer te middelbaar is zouden zich kunnen herkennen in de Londense rasta-rapper Benjamin Zephania. En Seamus Heany, een republikeinse Noord-Ier en ook een Nobelprijswinnaar, leek geschikte kruipolie voor het vastgeroeste Ulster.

Maar Walcott had bij nader inzien geen zin, Duffy was een tikkeltje te lesbisch voor de goede smaak en Zephania (,,Yu teach me/ Air Pilots language/ De language of/ American Presidents/ A Royal Family/ Of a green unpleasant land'') zou een oorlogsverklaring aan het hofdichterschap zijn. Heany schrapte zichzelf van de short list door te zeggen `nooit een Engelse vorst te kunnen dienen'.

Daarom werd het een blanke, heteroseksuele, middelbare en in Oxford opgeleide hoogleraar. Iemand die biografieën had geschreven, lid is van de Arts Council, de Britse Raad voor de Kunst, en die getrouwd is met de chef-boeken van de Financial Times. Iemand die Engels-braaf van forellenvissen houdt en van zonlicht op het water. Iemand wiens gedichten tot dan toe nooit ook maar de minste rimpeling hadden veroorzaakt. Een `veilige keus', een `establishment-rijmelaar', een `mediocre dichter voor een mediocre premier', heette Motion al snel. `Een zak poep', zei een collega-dichter, die anoniem wilde blijven.

,,Ze hebben gewoon mijn eerdere gedichten niet goed gelezen'', zegt Motion in zijn werkkamer in Norwich, waar hij creative writing doceert aan de universiteit van East Anglia. Dat mag zo zijn, maar het tumult rond zijn benoeming heeft hem wel gekwetst. Nee, hij heeft niet naar de functie gesolliciteerd, maar na een mysterieuze selectieprocedure is hij gevráágd. En nee, hij is niet de gebraden haan uit het establishment. ,,Ik ben niet op Blenheim Palace geboren [zoals Churchill], dat is een karikatuur waarin ik mezelf absoluut niet herken'', zegt hij met een scherp randje in zijn stem.

Hij weigert aan te nemen dat hij gevraagd is om zijn relatief toegankelijke stijl en zijn liefde voor het Engelse landschap. Integendeel zelfs. ,,Juist omdat ik steeds andere vormen kies, zou je kunnen zeggen dat het experimentele in mijn poëzie sterker is ontwikkeld dan bij sommige andere dichters die als radicaal bekend staan. Neem Carol Ann Duffy: zij is veel meer een orthodoxe, formele dichter.''

Aangenaam

Maar inmiddels kentert het getij, denkt hij en wijst op een hoofdartikel in The Observer, dat hem na zijn gedicht over de treinramp vorige maand prees als `lyrisch', `subversief', `begrijpelijk' en `aangenaam' tegelijk. Behalve voor `Paddington' en prins Edward dichtte Motion onder meer voor het jaarlijkse vakbondscongres, voor Nelson Mandela's pensionering, voor een gedenksteen in de kathedraal van Salisbury en voor een nieuwe tuin in een Londense afbraakwijk. Koos hij die omstandigheden of kozen zij hem?

,,De enige instructie die de koningin en Tony Blair aan mij hebben gegeven is dat het geheel aan mij was wat ik deed. Sommige hofdichters hebben veel gedaan, anderen eerlijk gezegd nogal weinig. Ik wil de traditie respecteren door te schrijven over gebeurtenissen op de koninklijke kalender. Maar die gedichten zullen in de minderheid zijn. Ze moeten deel uitmaken van een breed scala nationale onderwerpen die ik het publiek onder de neus wil duwen.''

Zijn gedicht over de treinramp is er zo een, maar alleen een gelegenheidsgedicht wil hij het niet noemen. ,,Als het echte gedichten willen zijn, moeten ze het evenement waar ze door werden geïnspireerd kunnen overleven. Het gedicht dat ik voor het congres van de [vakbond] TUC schreef, gaat óók over vrijheid in het algemeen. Een lyrische dichter móet dat doen. Als ik alleen maar met de vlag hoefde te zwaaien, zou ik het een stuk makkelijker hebben.''

Motion schrijft zijn `openbare' poëzie met ,,iets meer gevoel voor een publiek'', zegt hij. Want zulke gedichten rijpen niet langzaam voor een bundel, ze staan meteen de volgende dag in de krant. Maar uiteindelijk is er wat hem betreft geen verschil tussen zijn officiële en zijn andere gedichten.

,,Ik heb het grootste deel van mijn leven op academies van de een of andere soort doorgebracht, boeken geschreven en al die tijd geprobeerd om manieren te verzinnen om intelligent over poëzie te praten. Maar eigenlijk geloof ik dat gedichten fundamentele gevoels-erupties zijn. Je kunt er zo slim over doen als je wilt, maar in mijn beleving van schrijven en lezen staan of vallen gedichten met de emotionele klap die ze uitdelen. Dat is uiteindelijk inwendig en primitief. En het geldt voor al mijn gedichten.''

Ook zonder Motion lijkt poëzie in het Verenigd Koninkrijk dezer dagen aan een comeback bezig. Hughes' bundel Birthday Letters, over zijn vrouw Sylvia Plath, is de honderdduizend exemplaren riant gepasseerd en blijft niet aan te slepen. De Dome, de megatenoonstelling onder een megatent aan de Theems waarmee Londen het nieuwe millennium inluidt, laat binnenkort een eigen gedicht van duizend regels publiceren. En in de Londense ondergrondse hangen gedichten om de reizigers op te vrolijken of tot nadenken te stemmen.

,,We zien nu veel poëzie op plekken die we niet gewend waren'', zegt Motion. Maar het is nog niet veel en het zal altijd mondjesmaat blijven als poëzie op scholen geen grotere rol krijgt.

Zijn bezoeken aan scholen in het hele land laten zien dat het hem ernst is. Bovendien wil hij een nieuwe reeks bloemlezingen met poëzie van bekende en onbekende dichters gaan samenstellen. En ten slotte moet de nationale poëzie-onderscheiding, de jaarlijkse Queen's Gold Medal, meer allure krijgen, met een radiovoordracht door de winnaar.

Juist de ,,gretigheid'' die hij op scholen ontmoet geeft hem energie om het hofdichterschap behalve als onderscheiding ook als een gewone baan te beschouwen, zegt hij. ,,Een eervolle baan, zeker, maar een baan.''

Op zijn achttiende verruilde hij de oostelijke kuststreek waar hij opgroeide voor de stad: Oxford en later Londen. Maar in zijn gedichten overheerst de buitenlucht. ,,Het is waar. Als ik mijn ogen dicht doe om te gaan schrijven, zie ik bijna altijd country. En zelfs als ik geen landschappen zie, zijn het wel vogels en vissen. `Plattelandsbeelden' zijn nu eenmaal het voertuig van mijn ideeën. Ik weet niet waarom, het komt uit mijn bloedstroom.''

Die liefde voor `een speciaal stukje Engeland' geeft hem als schrijver `stevige wortels', zegt Motion, maar het hofdichterschap dwingt hem zijn grenzen te verleggen. Zoals, opnieuw, in zijn gedicht over de treinramp, waarin forenzen uit de groene zoom rond Londen naar de stad sporen tot hun rijtuig `buiten tijd en plaats' springt. Of zoals in het vakbondsgedicht, dat een wandeling aan de Theems beschrijft, langs verlaten pakhuizen en vervallen scheepswerven. Motion knippert even in de najaarszon, die door zijn luxaflex naar binnen schijnt. Buiten kwetteren studenten op de betonnen bordessen van de campus. Hij gaat iets zeggen en doet het toch maar niet. In plaats daarvan: `stadslandschappen kunnen ook heel intrigerend zijn'.

Volksstem

De Britse hofdichter is gefascineerd door de Nederlandse verkiezingen van een dichter-des-vaderlands. Of die functie per volksstem vervuld kan worden, is voor hem echter de vraag. ,,Het wordt erg, erg interessant om te zien wat voor soort dichter eruit komt. Als hier verkiezingen zouden zijn gehouden, was het zeker iemand geworden die heel erg niet op mij lijkt.''

Paul McCartney? ,,Waarschijnlijk wel. O nee, het zou vast [popzanger] Robbie Williams zijn geworden. De kracht van de Engelse burger moet niet onderschat worden. Maar misschien heeft Nederland een verhevener benadering.''

De Britse koningin heeft `heel weinig tijd om gedichten te lezen', heeft ze Motion na zijn benoeming verteld en hij vermoedt dat ze zijn oeuvre niet op haar nachtkastje heeft liggen. Maar het principe van een koninklijke benoeming – die de Nederlandse dichter des vaderlands zal moeten missen – noemt Motion `heilig'.

,,De monarchie en de poëzie hebben allebei een primitieve kern en het zegt iets goeds over ons land als het in de benoeming van een poet laureate die verbinding legt. Natuurlijk zijn er hofdichters geweest die langdradig en lui en saai waren en slechte dichters, maar de poet laureate heeft toch een soort sacrale opdracht. Daar ben ik trots op.''

Dus toch meer een hofdichter dan een volksdichter? ,,Ik probeer te dichten met een stem die zoveel mogelijk mensen insluit'', zegt Motion. Zeker, hij heeft veel sympathie voor de groep dichters die in Nederland geprotesteerd heeft tegen een officiële dichterspost, omdat poëzie alleen in absolute vrijheid geschreven zou kunnen worden. ,,Dat is een mooi sentiment en poëzie moet altijd op zijn minst iets tegendraads hebben. En als ik iemands lakei of priester zou zijn, werd het een compleet onmogelijke baan. Maar zo voel ik het niet en ik heb een verbijsterende hoeveelheid vrijheid. Ik krijg geen brief van Buckingham Palace met: huppetee aan het werk. En er is ook geen stille druk. Ik bestel die gedichten bij mezelf.''

Voor zijn aanstaande Nederlandse collega heeft hij dan ook een simpel advies: ,,Wees jezelf. Je wordt benoemd voor je poëzie en je persoonlijkheid. Doe niets om die te verdunnen. Word niet plotseling iemand anders. Je moet een prijs betalen: onwaarheden in de pers en een stortvloed kritiek. En je zult er óók aan moeten wennen dat plotseling heel veel mensen erg aardig doen. Daar moet je je ook niet duizelig door laten maken. Eer de heilige opdracht!''

    • Hans Steketee