Debutanten op de literaire markt

Het Letterkundig Museum in Den Haag laat veertig schrijvers volgen, vanaf hun debuut. Gisteren werd een tv-documentaire gepresenteerd over zes aankomend auteurs. ,,Je wordt er niet vrolijk van,''vindt regisseur Jan Louter.

,,Het wordt pas echt leuk over acht of twaalf jaar,'' zegt Jan Louter, regisseur van de documentaire Het debuut, over zes literaire debutanten van dit jaar. De documentaire, die gisteren gepresenteerd werd in het Letterkundig Museum in Den Haag, is onderdeel van het project `Debutanten '99' van het Museum. Daarbij worden veertig schrijvers vanaf hun debuut om de vier jaar geïnterviewd. Ook zal er steeds, in samenwerking met een omroep, een documentaire voor televisie gemaakt worden met daarin uitgebreider portretten van door de regisseur geselecteerde schrijvers.

Dat de relatie tussen de documentaire en het project nogal wat onduidelijkheid opleverde bleek een paar weken geleden. De Volkskrant berichtte dat Stefan Enters, debutant bij Van Oorschot, kwaad was op Louter omdat hij niet in de documentaire kwam, zoals oorspronkelijk was afgesproken. Ondertussen hebben Louter en Enters het weer bijgelegd, hoewel de schrijver zich uit het archief heeft laten verwijderen. Louter: ,,Enters verkeerde zoals veel mensen in de veronderstelling dat die zes mensen iedere vier jaar weer in die documentaire zitten. Dat is een misverstand. Degenen die stoppen met schrijven zullen verdwijnen, de documentaires zullen zich toespitsen op de echte schrijvers.'' Tot die echte schrijvers behoort volgens hem Erwin Mortier, die in Het debuut vertelt dat hij nog drie voltooide manuscripten in de kast heeft.

Jan Louter maakte eerder literaire documentaires over onder meer Jan Wolkers, en vorig jaar nog over Frans Kellendonk. Hij werkte aan het debutanten-project samen met Jessica Swinkels van het Letterkundig Museum, die het idee ervoor ontleende aan de Britse 7 Up-documentaires van Michael Apted. Het project komt overeen met het beleid van het museum, dat de laatste jaren meer aandacht aan audio-visueel materiaal is gaan besteden; men is bezig met de opbouw van een groot archief, waaruit toekomstige onderzoekers en documentairemakers kunnen putten. De eerste vier jaar mogen de interviews echter niet zonder toestemming van de betrokkenen worden bekeken.

In Het debuut zien we hoe zes debutanten (twee dichters en vier prozaschrijvers; vier vrouwen, één allochtoon en één Vlaming) zich staande houden in het literaire circus. Louter koos hen `niet alleen op basis van literaire kwaliteit': Rebecca Gomperts, abortusarts en Greenpeace-activiste, was vooral vanwege haar biografie interessant. Zij en Lisa de Rooy zijn de verliezers: niet omdat ze in de documentaire gekraakt worden door NRC Handelsblad-recensent Hans Goedkoop, maar omdat ze niet goed verkochten. ,,Je wordt er niet vrolijk van,'' zegt Louter zelf over zijn documentaire, waarmee hij wil laten zien wat er eind jaren negentig allemaal speelt als een schrijver voor het eerst publiceert.

Zo vertelt Oscar van Gelderen van uitgeverij Vassalucci hoe hij buiten het officiële circuit jonge talenten zoekt, zoals de geportretteerde dichter Ayatollah Musa, en ze `klaarstoomt voor publicatie'. Over De Rooy zegt hij dat ze `over vier of vijf jaar tot de belangrijkste schrijvers behoort.' Later moet hij met spijt in zijn ogen toegeven dat er `slechts' vijfduizend exemplaren van haar `toptitel' Door de ogen van mijn broer zijn verkocht. Louter vraagt aan De Rooy of zij teleurgesteld is. ,,Ja,'' zegt ze, ,,omdat het niet is geworden wat men ervan verwacht had.''

Zo wordt duidelijk hoe de debutant in een net van verwachtingen verstrikt raakt. Het wonderlijke van Het debuut is dat boeken er geen rol in spelen, en dat zelfs de schrijvers inwisselbaar zijn. Waar het om gaat, onverhulder dan ooit tevoren, zijn de mechanismen van de literaire marktplaats, waar uitgevers en media handjeklap spelen om wie het volgende succes gaat worden. Daarom heeft Louter enkele treffende fragmenten uit talkshows als De Plantage en Laat de Leeuw opgenomen ,,Televisie is zo belangrijk geworden, daarom wilden ze ook allemaal in mijn documentaire,'' zegt Louter. ,,Tegen Stefan Enters zei ik nog: waar gaat het jou eigenlijk om? Dat boek is toch veel belangrijker?''

Het debuut, te zien in Het uur van de wolf, ma 22/11, Ned. 3 om 23.26u. De documentaire maakt deel uit van de reeks Schrijvers in Beeld van het Letterkundig Museum en is te koop voor ƒ49,50

    • Martijn Meijer