Commissie gaat elegant met bakstenen om

De Commissie van Wijzen presenteerde gisteren een oplossing voor het omgaan met dure erfenissen in de stroomsector, de zogeheten bakstenen. De elektriciteitsbedrijven zien toe hoe over hun hoofd over hun miljarden wordt beslist.

Rijkelijk laat waren ze, de vier energieproducenten. Pas woensdagavond viel een envelop met het alternatieve advies voor de oplossing van de zogenoemde bakstenenproblematiek op de deurmat van het ministerie van Economische Zaken. Ruim een week na het advies van de Commissie van Wijzen over hetzelfde onderwerp, en nog geen 24 uur voor de presentatie van de definitieve oplossing van het probleem. Te laat?

De problemen met de onrendabele contracten uit het verleden slepen al jaren achter de energiesector aan. Toen de liberalisering van de elektriciteitsmarkt halverwege de jaren negentig haar definitieve vorm begon te krijgen, bleek pas hoe niet-marktconform de afgesloten importcontracten en alternatieve energie-opwekkers waren. Geen weldenkend bedrijf zou in een vrije markt gekozen hebben voor bijvoorbeeld een twintig jaar durend contract met de Fransen voor de levering van stroom tegen een vaste prijs. En die vrije markt kwam er nu wel aan.

De Sep (de samenwerkende energieproducenten), die de contracten vaak mede op aandringen van de overheid had gesloten, zou ten gevolge van de liberalisering uitgekleed moeten worden. De vier participerende energieproducenten (Epon, Una, EZH en EPZ) zouden op eigen benen komen te staan en het netwerk zou onder een aparte beheerder, Tennet, worden geplaatst. De vier bedrijven die eerst zo gebroederlijk samenwerkten stonden ineens lijnrecht tegenover elkaar. Ze waren concurrenten van elkaar geworden. En daarmee rees ook de vraag: wat te doen met de in collectiviteit aangegane onrendabele contracten? Die wilde niemand hebben.

Ze kwamen er niet uit. Voormalig minister Wijers niet, toen in april 1998 bleek dat zijn plan om de vier energieproducenten onder te brengen in één grootschalig productiebedrijf, onhaalbaar was. De productiebedrijven zelf niet, die het eind vorig jaar nog één keertje zelf mochten proberen maar er vanwege tegengestelde belangen geen oplossing voor konden vinden. En minister Jorritsma niet, die de hete aardappel na het mislukken van de poging van de vier energieproducenten weer op haar bord kreeg. Als laatste strohalm werd een Commissie van Wijzen ingesteld, onder leiding van de voormalige Shell-president Cor Herkströter. Hij moest voor eens en voor altijd een einde maken aan de vete en een bindend advies over de bakstenenproblematiek geven, uiterlijk eind oktober dit jaar.

Het werd half november, maar het advies ligt er. De commissie Herkströter heeft een elegante oplossing gevonden voor de bakstenen. Twee bakstenen, de stadsverwarming en Demkolec, een kolenvergasser, waren volgens Herkströter mede door toedoen van de overheid tot stand gekomen. Let wel, mede door toedoen van de overheid. In plaats van de eerder overeengekomen compensatie van 2,1 miljard gulden voor beide projecten, maximeert Herkströter daarom het bedrag dat het Rijk moet bijbetalen aan deze bakstenen op 1,3 miljard gulden: 300 miljoen voor Demkolec en maximaal één miljard voor de stadsverwarming. De rest is voor rekening van de productiebedrijven. De kosten die het Rijk hiervoor maakt zullen overigens verrekend worden in de transporttarieven voor stroom. Anders gezegd: de kosten voor die twee bakstenen zullen door de hele Nederlandse bevolking worden betaald in de vorm van duurdere energie. Hoeveel duurder viel volgens Herkströter en Jorritsma onmogelijk te zeggen.

Anders lag het voor de overige bakstenen, de importcontracten die de Sep heeft gesloten. De verantwoordelijkheid van de overheid is daar minder groot geweest en dus moeten de vier kemphanen er zelf maar voor opdraaien. De eerste aanzet daartoe werd al vroeg gevonden in het veilen van de importcontracten. De Sep moest van Herkströter c.s. de onrendabele contracten maar in de verkoop gooien. De verwachting was dat de bieders, voor zover ze er al waren, ver beneden de werkelijke prijs van de contracten zouden bieden, maar toch. Beter iets eraf dan niets.

In totaal meldden zich ongeveer honderd geïnteresseerden voor de vijf importcontracten. De veiling is bijna gesloten, maar om het proces eerlijk te laten verlopen kon over de hoogte van de biedingen, en daarmee over het resterende, niet marktconforme deel, gisteren nog niets gezegd worden.

De oplossing die Herkströter voor dit deel van de contracten heeft gevonden is de eenvoud zelve. In de oude Sep had iedere energieproducent een bepaald aandeel. Die verdeling heeft Herkströter nu ook losgelaten op de bakstenen. Dat betekent dat Epon 29,5 procent van de resterende kosten moet betalen, EZH 19,5 procent, Una 22,5 procent en EPZ 28,5 procent.

Gevolg van deze verdeling is dat er volgens Herkströter niet langer gemarchandeerd hoeft te worden tussen Staat en energieproducenten. Immers, de Staat hoeft niets meer bij te dragen aan de import-bakstenen. Daarmee vervalt ook de grond voor de deal die EZ wilde sluiten met de energieproducenten. In ruil voor een compensatie voor de bakstenen wilde de Staat der Nederlanden een 50 procents-plus-één-aandeel-belang in Tennet, de netwerkbeheerder. Zo zou de Staat een waarborg kunnen blijven geven voor de levering en de kwaliteit van de energie.

Als de overheid dat alsnog wil, zal gewoon een marktconform bedrag per aandeel betaald moeten worden, meent Herkströter. De waarde van het netwerk is nog niet vast te stellen, maar verwacht wordt dat dit enkele miljarden zal gaan kosten.

Voor Jorritsma is dit reden genoeg om van het belang dat de overheid in eerste instantie wilde hebben in het netwerk af te zien. ,,We hebben al zeggenschap over het netwerk door de Dienst uitvoering en toezicht Elektriciteitswet. De Elektriciteitswet bevat al structurele voorzieningen die een onafhankelijk netbeheer waarborgen.''

De vier energieproducerende bedrijven zien het ondertussen allemaal met lede ogen aan. Over hun hoofden heen wordt beslist over miljarden. Hun miljarden. Met het inderhaast bij EZ afgeleverde alternatief voor het advies van Herkströter hopen ze nog een klein beetje te kunnen sturen in de definitieve oplossing. Maar Jorritsma liet gisteren weinig over van die hoop. ,,Het advies van Herkströter c.s. is voor mij het uitgangspunt voor de beoordeling van het alternatieve voorstel'', zei ze. De oplossing van Herkströter zal na jaren gebakkelei over bakstenen de definitieve oplossing zijn, of iedereen het daar nou mee eens is of niet.

    • Egbert Kalse