Boomvrouw (2)

Hartelijk dank, lezers, voor alle reacties die ik op mijn stukje over de `boomvrouw uit Utne' (2-11-1999) mocht ontvangen. Even recapituleren. Ik vertelde over een schilderij van een boom met een vrouwengezicht die door een kabouter op haar rug werd gekrabd. Het hing aan de wand van de eetzaal in een oud houten hotel, gelegen in het dorpje Utne aan de Noorse Hardangerfjord. Van de eigenaresse meende ik te horen dat het doek geschilderd was door een zekere `Bergsteen', een naam die ik later nergens terug kon vinden. Zit er een verhaal achter deze voorstelling? Hoe luidt de ware naam van de schilder? Met die twee vragen richtte ik mij rechtstreeks tot u.

En niet tevergeefs. Via de gewone en de digitale post kreeg ik enige tientallen brieven en briefjes. Een enkel kaartje ging volledig aan mijn vragen voorbij en ried mij aan mij eerst maar eens grondig in het leven van kabouters te verdiepen. U moest eens weten! Altijd, wanneer ik in het bos of op de hei naar paddestoelen zoek, ben ik attent op mannetjes met groene jasjes en rode puntmutsjes. Weliswaar zeer beducht, want mijn wereld zou op zijn kop komen te staan als ik er werkelijk een zou zien.

Verschillende lezers delen mij mee dat ze in hetzelfde hotel hebben gelogeerd. Een mevrouw blijkt zelfs dertig jaar lang haar vakantie in Utne te hebben doorgebracht, meestal logerend in `mijn' hotel. Nu bezit ze er een eigen zomerhuis. Ze kent iedereen in het dorp, ook de oude mevrouw die het hotel vijftig jaar dreef. Die kan mij ongetwijfeld vertellen hoe de vork met het schilderij in de steel zit.

Maar daarvoor hoef ik de rust van deze bejaarde dame niet te verstoren. Het lijdt inmiddels geen twijfel dat de gezochte schilder niet Bergsteen heet, maar Bergslien. Zijn volledige naam is Nils Nilsen Bergslien (1853-1928). In het gemeentehuis van het nabije Eidfjord loopt momenteel een expositie van zijn werk. Iemand vond zijn naam in Gyldendals Konversasjonsleksikon (een encyclopedie), met de toevoeging dat hij bekend was om zijn afbeeldingen van kabouters. `Misschien een spoor?' staat erbij.

Ja, dat spoor is door menige speurneus opgepikt. Een zoon van een briefschrijver, die in Utne woont, zegt dat het schilderij onderdeel is van een vijfluik. De naam van het doek is `Linde'. In Utne staat een monumentale linde, `Augusta' geheten, naar een bekende figuur uit het dorp. `Over de kabouter is niets bekend, maar Bergslien schilderde veel trollen e.d.'

Weer een andere helper, die lang in Noorwegen heeft gewoond, zond een e-mail naar het Hardangermuseum. De conservator bevestigt het een en ander, al noemt hij de boom `Storalinda' (grote linde) of `Augustaro' (Augusta's rust). Augusta werkte in het hotel. De linde is geworteld in een rotsspleet. Hij voegt er iets interessants aan toe: `Bergslien schilderde de boom in het voorjaar, nadat die net gesnoeid was, en liet haar er als een heks uitzien.'

`Bergslien schilderde voornamelijk motieven uit het volksgeloof', schrijft een mevrouw wier dochter met een Noor getrouwd is. Zijn trollen en kabouters sierden zelfs het inwendige van het vroegere cruiseschip `Britannia'.

Nog een andere Noorse conservator bevestigt het bovenstaande. Bergslien studeerde in Oslo en München. Sommige schilderijen, vaak hoogromantisch en vol burleske humor, waren vroeger heel populair. Hij schilderde ook Vikingen en andere historische taferelen.

Over de betekenis van de afbeelding heb ik geen nadere uitleg ontvangen. Wellicht liet Bergslien gewoon zijn fantasie los op die pas gesnoeide linde. Enkele lezers haken in op het motief van de boomvrouw. Zo kreeg ik een prent onder ogen van Daphne die, achtervolgd door Apollo, bezig is in een boom te veranderen. Zij nam de gedaante aan van een laurier. De Griekse mythologie kende zelfs een speciale suborde van boomnimfen, de dryaden. Ook in andere mythen en sprookjes wordt de stap van mens naar boom gezet. In De gouden tak van James Frazer komen boomgeesten uitvoerig aan bod. Denk ook aan de enten en de Oude Wilgeman in Tolkiens In de ban van de Ring.

Heel boeiend is de fotokopie van een schilderij van de Noor Nikolai Åstrup, getiteld `Morgen in maart', die mij door een liefhebster van Scandinavische kunst werd toegestuurd. Hierop zien we opnieuw een boomvrouw, vastgeklonken aan een rots in een rivier, die tussen de takken door haar handen dramatisch ten hemel heft.

Kennelijk zit de boomvrouw diep verankerd in de Noorse folklore.

    • Gerrit Jan Zwier