Alleen bezinning kan rampspoed afwenden

De val van het communisme maakte een einde aan de onderdrukking van miljoenen Oost-Europeanen. Maar tevens werd een beerput vol sudderend onheil opengetrokken. Václav Havel meent dat deze rampspoed alleen kan worden afgewend als de wereld nieuwe initiatieven ontwikkelt.

Op 18 november 1989, tien jaar geleden, traden de communistische machthebbers in Tsjechoslowakije met bruut geweld op tegen een vreedzame betoging van studenten die eer wilden bewijzen aan de nagedachtenis van Jan Opletal, een student die tot de eerste slachtoffers van het nazisme behoorde. Dat optreden werd de spreekwoordelijke sneeuwbal die een lawine op gang bracht.

Korte tijd later vulden onze pleinen zich met honderdduizenden mensen die duidelijk maakten dat zij genoeg hadden van een leven zonder vrijheid. Het regime, dat ieder denkbaar machtsmiddel bezat en zowel de media als de gehele economie in zijn greep had, begon door toedoen van de vreedzaam maar vastberaden geuite volkswil als een kaartenhuis ineen te storten.

Die spannende dagen van algemene solidariteit, offervaardigheid, enthousiasme en grenzeloze vreugde waarmee de val van het totalitaire regime gepaard ging, liggen al weer ver achter ons. In de tussenliggende jaren hebben we met wisselend succes de vele zeer schadelijke gevolgen van tientallen jaren communisme bestreden. Een veelheid van problemen deed zich voor bij de herinvoering en ontwikkeling van een pluralistisch politiek bestel; in ons streven naar een echte rechtsstaat; bij de opbouw van democratische instituties; en bij ons streven een geheel genationaliseerde economie om te vormen tot een vrije markteconomie. Bovendien, en dat bleek nog het moeilijkst van alles, kregen we te maken met de heilloze erfenis die het communisme in onze ziel had nagelaten en met alle ellende die nog in ons sluimerde en die dankzij onze nieuwverworven vrijheid door de oppervlakte van ons leven heen brak.

Al die dagelijkse beslommeringen die ons vaak zo wanhopig maken, vallen volstrekt in het niet bij het historische belang van de val van het communisme in de gehele wereld, die het decor vormde voor de maand november 1989 in Tsjechoslowakije.

Onze revolutie, als ik die zo noemen mag, kwam niet uit de lucht vallen. Ze vormde een organisch element in een omvangrijk proces dat voortvloeide uit de onstuitbare desintegratie van een systeem gebaseerd op leugens, haat en dwang; een systeem dat mensen hun meest fundamentele rechten ontnam, indruiste tegen het wezen van het leven zelf en probeerde de loop van de geschiedenis met geweld tot staan te brengen onder de vlag van een aanlokkelijke maar valse utopie.

Pas nu, tien jaar later, beseffen we ten volle de omvang en het aantal van de opgaven waarvoor die wereldschokkende ontwikkelingen ons plaatsten. De tweedeling van de wereld verdween, en de tijd was rijp voor een geheel nieuwe, rechtvaardiger wereldorde op het gebied van veiligheid, politiek en economie, een orde die beter paste bij het nieuwe tijdperk van bevrijding dat aanbrak met de val van het communisme.

De huidige tijd vraagt om een nieuwe visie die de wereld opvat als een veelpolig, multicultureel en mondiaal geheel, en om een zodanige, consequente hervorming van alle internationale organisaties en instituties, dat zij deze nieuwe visie weerspiegelen en in staat zijn met het nieuwe elan de kolossale taken te vervullen die ons de komende tijd wachten. Er is behoefte aan doortastende initiatieven ter bestrijding van het veelsoortige onheil dat in al zijn omvang tevoorschijn is gekomen door het wegvallen van de oude structuren.

Ik doel daarbij op het harteloos nationalisme en de haat tussen verschillende gemeenschappen die deze planeet bewonen; georganiseerde misdaad die over voorheen ongekende technologische middelen beschikt; internationaal terrorisme; de om zich heen grijpende drugshandel; de verontmenselijkende effecten van de snel groeiende stedelijke agglomeraties; het gevaar dat onze beschaving de controle verliest over de kernwapens of de informatiesystemen die ze geschapen heeft, evenals de controle over de gevolgen van haar eigen ontwikkeling voor het milieu; de groeiende sociale ongelijkheid in combinatie met een snelle bevolkingsgroei en met ons onvermogen de diverse geavanceerde verschijningsvormen van de mondiale markteconomie te reguleren opdat de voortbrengselen ervan het menselijk leven verrijken in plaats van het te kluisteren.

Kortom, het is mijn overtuiging dat de val van het communisme niet alleen de bevrijding van miljoenen verdrukten en vernederden tot stand heeft gebracht, maar ook, door uiteenlopende oorzaken, een enorme uitdaging die onze huidige beschaving ertoe aanzet zich opnieuw en diepgaand te bezinnen; na te denken over de koers die ze vaart en de gevaren die haar bedreigen; en te zoeken naar middelen om een besef van eigen verantwoordelijkheid te kweken of te doen herleven.

Het is niet zo dat we geen basis hebben om op voort te bouwen: ergens in het diepste wezen van alle grote godsdiensten in deze moderne wereld ligt, hetzij verborgen hetzij bezworen, dezelfde oer-inspiratie die ons de moed heeft gegeven te streven naar vrijheid tegenover een zo onverzettelijk blok graniet als het communistische systeem. We hoeven die slechts te ontdekken en te omarmen.

Thans, tien jaar nadat wij de vrijheid hebben herwonnen, volstaat het niet herinneringen op te halen aan die dramatische tijd, toen de oude wereld ineenstortte en de vrijheid weer kon opbloeien, maar moeten wij ons richten op de verder strekkende consequenties en gevolgen van die bevrijding.

Allereerst moeten wij nadenken over de toekomst, maar daarbij mogen we het verleden niet vergeten, en evenmin diegenen aan wie we al het goede danken dat het verleden aan onze toekomst heeft nagelaten.

Václav Havel is president van de Tsjechische Republiek.

©Project Syndicate

    • Václav Havel