Reünie voor leiders van weleer

Een circus van oud-regeringsleiders trekt door Europa om de val van de muur te gedenken. ,,We waren geweldig.''

Midden-Europa viert de val van het communisme. In Berlijn viel de Muur op 9 november, ruim een week later begon in Praag de Fluwelen Revolutie op 17 november. Het reizend circus trekt van stad tot stad. Bush, Gorbatsjov en Kohl zijn de vaste genodigden, de politieke leiders van weleer zonder wie de val van het communisme niet mogelijk was geweest. Margaret Thatcher voegt zich pas in Praag bij het gezelschap. In Berlijn was ze kennelijk niet welkom vanwege haar aanvankelijke tegenstand tegen de Duitse eenwording.

In Praag zit ze naast Helmut Kohl als de politieke leiders van `toen' hun opwachting maken in de Spaanse zaal van de burcht in Praag. Anderhalf uur lang wisselen ze van gedachten over toen en nu. Net als in Berlijn wordt het gesprek geleid door de Britse historicus Timothy Garton Ash. Thatcher zit uiterst rechts, daarnaast Kohl en Bush.

President Havel, de gastheer, zit in het midden. ,,De eerste slag is gewonnen (tegen het communisme), maar we moeten verder gaan.'' Havel heeft het over de rechten van de mens in de wereld. Hij is de enige van het stel die nog geen verleden tijd is en ziet er ondanks zijn fragiele gezondheid goed uit. Links van hem zitten de weduwnaar Gorbatsjov en de weduwe Mitterrand. Helemaal links zit een wrokkige Lech Walesa te wachten tot hij eindelijk het woord mag voeren.

Een nostalgische familiereünie, een mengeling van weemoed en stekeligheden. ,,De Fluwelen Revolutie was geweldig en wij waren geweldig, maar we moeten natuur lijk wel verder denken. Het ging en gaat allemaal om de rechtstaat. Wij moeten verder kijken. Ik heb niet zo lang meer te gaan, ik heb niet zoveel toekomst meer, maar toch moeten we aan de toekomst werken. Do I make myself clear?'' De `Iron lady' ontwaakt even uit haar winterslaap. Ze kijkt parmantig rond en krijgt een luid applaus. Bush herinnert er nog maar weer eens aan dat de val van het communisme niet mogelijk was geweest zonder zijn voorganger Reagan, die er wegens ernstige Alzheimer niet bij kan zijn, en Margaret Thatcher. ,,Thank God for America'', antwoordt barones Thatcher.

Dan neemt Gorbatsjov het woord. Hij heeft er genoeg van dat de Westerse mogendheden zich genoegzaam op de borst slaan. ,,Minderwaardigheidcomplexen kunnen gemakkelijk omslaan in superioriteitsgevoelens. Geweld lost niets op'', waarschuwt hij naar het NAVO-optreden tegen Joegoslavië verwijzend.

Tien minuten lang dondert hij als vanouds met lange Russische uithalen. Even lijkt hij weer op de jonge partijsecretaris die in 1987 probeerde het partijestablishment te overtuigen van zijn perestrojka. Hij gebruikt dezelfde beelden als toen. ,,Wat we nodig hebben is een nieuw denken, we moeten samenwerken om de problemen van de eenentwintigste eeuw tegemoet te treden. Geen enkele ideologie heeft daar een oplossing voor. Het communisme niet, maar ook het liberalisme niet.''

De kritiek is duidelijk gericht aan het adres van Thatcher die onverstoorbaar voor zich uit staart. Dan komt Kohl sussend tussenbeide. ,,Ik maak me helemaal geen zorgen over de toekomst'', zegt hij rustig. ,,Er is een nieuwe generatie opgegroeid en die denkt helemaal niet meer in termen van kapitalisme en socialisme, overwinnaars en overwonnenen.'' Tactvol roept hij vervolgens het begin van de jaren tachtig in herinnering: de kruisraketten en de angst voor een derde wereldoorlog. ,,Die angst is verdwenen met het aantreden van Gorbatsjov.'' Kohl eist respect voor de Russen. Ook nu. ,,Het is een ernstige fout om de Russen – juist nu ze het zo moeilijk hebben – nog verder op de knieën te dwingen.''

Dan vraagt Walesa nog even het woord. Hij is nauwelijks aan bod gekomen. ,,Het gaat heel slecht met de democratie'', sombert hij. Er moet snel een Marshallplan voor Centraal- en Oost-Europa komen, waarschuwt de voormalige Poolse president. ,,Politiek en economisch gaat het helemaal mis.'' ,,Kom, kom'', roept Thatcher aan het andere uiteinde van de tafel. ,,Wij hebben het toch allemaal de afgelopen tien jaar veel beter gekregen.''

Een paar uur later krijgen alle aanwezige politieke leiders van toen de Orde van de Witte Leeuw omgehangen, de hoogste Tsjechische onderscheiding. Ze mogen nog even kort het woord voeren, daarna volgt er muziek. De familiereünie verloopt zonder verdere stekeligheden.

    • Renée Postma