`Ik fotografeer als een dictator'

De Amerikaanse Tina Barney fotografeert rijke families, in het bijzonder die van haarzelf. ,,Deze mensen zal ik tot mijn dood blijven volgen.''

Lamlendige, zongebruinde pubers op eindeloze gazons, hun slungelige benen in tennisshorts gestoken. Gespannen gezichten van moeders, vaders en tantes op kostbare evenementen als het kinderpartijtje, de diploma-uitreiking, de bruiloft. ,,Hoe bewegen familieleden langs elkaar, op welke momenten komen ze even echt bij elkaar? Hoe raken ze elkaar aan?'' Op deze vragen wil de Amerikaanse fotografe Tina Barney (1945) visuele antwoorden geven. Ze was zaterdag hier voor de opening van Theatre of Manners, een retrospectieve tentoonstelling van haar werk in het Nederlands Foto Instituut in Rotterdam.

Het werk van Barney is een eerbetoon aan de dynamiek en de schoonheid van grote, rijke families als die van haarzelf. Ze komt uit een geslacht van kunstverzamelaars: op de achtergrond van haar foto's figureren Hollandse meesters, impressionisten en een enkele Picasso. In 1978 begon ze met het fotograferen van haar familie en vrienden – uit heimwee, omdat ze van Long Island aan de Oostkust, het overvloedige land van haar jeugd, met man en kinderen had moeten verhuizen naar Sun Valley, Idaho. Barney: ,,In Sun Valley beperkte het gevoel voor stijl van de bewoners zich tot de vraag welk ski-pak ze aan zouden trekken. Goddank was er wel een klein kunstcentrum, waar ik cursussen fotografie kon volgen.''

De foto's waarmee Barney elk jaar van haar zomerverblijf in Long Island terugkwam, wekten in haar nieuwe omgeving de meeste interesse. Onbewust had ze haar thema gevonden. ,,Uit heimwee en uit angst voor de vergankelijkheid van dingen begon ik met het obsessief vastleggen van de mensen die me het vertrouwdst waren, hun huizen, kleding, gebaren. Techniek interesseerde me alleen maar voorzover het me kon helpen om nog meer details in beeld te krijgen. Ik vond alles even belangrijk, van de patronen in het serviesgoed tot de kleuren van de T-shirts – zoals in 1987, toen Calvin Klein de kleur perzik tot kleur van het jaar uitriep, weet u dat nog?''

Barney schakelde voor haar foto's al gauw over op het gebruik van een groot formaat camera (4 bij 5 inch). ,,Bij Cindy Sherman zag ik voor het eerst wat het effect van zulke grote beelden kon zijn. Ik moest wel een enorme gêne overwinnen om me ergens te vertonen met dat logge ding. Mijn familie vond me vooral een uitslover, denk ik. Toen ik er ook nog enorme flitslichten bij ging gebruiken moest ik zelfs een assistent inhuren. Ben ik deze fantastische apparatuur wel waard, dacht ik steeds, en verbreek ik door zo'n entree niet elke intimiteit tussen mensen? Maar zodra ik ergens stond, vergat ik alles en ging ik als een dictator tegen mijn modellen tekeer. Daar staan, lopen, terug, praten jullie! En dat allemaal in luttele seconden. Een voordeel van mijn rijke achtergrond is dat ik nooit op materiaalkosten heb hoeven letten – ik gebruikte mijn camera alsof het een Polaroid was en schoot het ene na het andere rolletje vol.''

Het resultaat: twintig jaar fascinerende familiegeschiedenis, met terugkerende personages als Polly, het mooie nichtje; Jill, de verward uitziende zus; de statige gestalte van Barney's moeder. Soms zijn de foto's niet meer dan zorgvuldig uitgelichte familiekiekjes-in-het-groot, maar andere opnamen `kloppen' precies: daarin lijken mensen en intereurs aan exact dezelfde esthetische eisen te voldoen en onstaat er een compositie als op een schilderij, met veel bloemenpatronen en pasteltinten.

Barney zelf, een sierlijke verschijning met blond haar, komt op weinig flatteuze wijze op veel van haar eigen foto's voor: het hoge voorhoofd in een zorgelijke frons, vreemd weggedraaide ogen, een zuinig streepje als mond. ,,Zelfportretten zijn altijd pijnlijk om te maken, maar voor ijdelheid heb ik geen tijd. Al mijn modellen moeten zich volstrekt vrij voor de camera kunnen bewegen en zich niet bekommeren om het resultaat. Mijn zus Jill kan dat, mijn zoons kunnen het inmiddels niet meer: die geven nu te veel om hun uiterlijk.''

Ze is blij als ze met Europeanen kan praten over haar werk, dat in Amerika nogal eens op dezelfde thema's wordt aangevallen – racisme bijvoorbeeld, doordat op sommige foto's gekleurde bedienden te zien zijn. ,,Mensen kijken zo slecht. In onze kringen zijn de bedienden vaak de spil van het gezin. Ik benader ze in mijn foto's juist met het grootste respect.''

Hoewel de thema's die haar aanvankelijk obsedeerden nu minder urgent geworden zijn en Barney voor haar recentste werk uitstapjes maakte naar bijvoorbeeld theatergezelschappen en leden van de Italiaanse aristocratie, blijft ze haar familie eeuwig trouw: ,,Deze mensen zal ik tot mijn dood blijven fotograferen. Het is fascinerend om de tijd aan hen te zien voorbijtrekken.''

Tentoonstelling: Tina Barney, `Theatre of Manners, een retrospectieve tentoonstelling'. Nederlands Foto Instituut, Witte de Withstraat 63, Rotterdam. T/m 16-1-2000. Open di-zon, 11-17 uur. Toegang ƒ5,-.

    • Sandra Heerma van Voss