De Haagse Staat

TER OVERNAME AANGEBODEN: D66...

Afscheidscadeautje van de vertrekkende voorzitter. In een als altijd flitsend gemonteerd item van Netwerk sprak D66'er Tom Kok vrijdagavond enkele woorden over de toekomst van zijn eigen partij. `D66 kan wel weg', kopte deze krant de volgende dag. `D66 moet opgaan in paarse partij', schreef de Volkskrant. `D66 bekijkt fusie met GroenLinks', meldde een regionaal dagblad. Zo gaat dat in de media. De televisie plukt een paar oneliners uit een gesprek van een uur. Krantenkoppen doen de rest. `Ter overname aangeboden: D66, sympathieke partij met lichte handicap (chronische achterban-instabiliteit).'

De boodschap die Tom Kok wilde overbrengen, is natuurlijk stukken genuanceerder dan de nieuwsflitsen deden voorkomen. Maar om nu te zeggen dat hij is geschrokken van het effect van zijn uitspraken – dat zeer beslist niet. Sterker nog, Tom Kok zegt het desgevraagd ,,heerlijk, toch!?'' te vinden dat zijn woorden stevig aangezet zijn weergegeven. Hij vindt de Nederlandse politiek op dit moment ,,stilstaand water''. Idealen worden niet meer geformuleerd, laat staan nagestreefd en al helemaal niet bevochten. Tom Kok, die komende zaterdag afscheid neemt als D66-voorzitter, zoekt Het Debat! De stelling luidt: D66 moet een fusie nastreven met GroenLinks of een nieuwe `paarse' partij vormen met verlichte stromingen uit de PvdA en de VVD. Deze `verruimingsoperatie' (naar een woord van Kok) zou zich tussen nu en vijf jaar moeten voltrekken.

Alle remmen los bij Tom Kok. Hij zegt: ,,D66 streeft al meer dan dertig jaar naar staatkundige vernieuwing en het resultaat is uiterst mager. Het wordt tijd dat we het functioneren van politieke partijen weer eens in het debat betrekken. Het ledenverlies van de meeste partijen is gigantisch, lokale partijen vormen inmiddels de grootste stroming in de gemeentepolitiek, ouderenpartijen kunnen in één klap met zeven zetels in de Kamer komen om vier jaar later weer in het niets te verdwijnen. Niemand kan beweren dat de gevestigde partij-organisaties een zorgeloze toekomst tegemoet kunnen zien.''

Kok heeft de lancering van zijn gedachten bewust niet vooraf besproken met politiek leider Thom de Graaf of met andere prominente D66'ers. ,,Nee, juist niet. Ik wil de discussie niet belasten met allerlei strategische, institutionele en carrière-technische afwegingen.''

...ZOALS IN 1974 EN IN 1982...

Het komt niet dagelijks voor dat een partijfunctionaris de opheffing van zijn eigen beweging bepleit. De geschiedenis levert slechts twee recente voorbeelden van betekenis: de vorming van het CDA in de jaren zeventig (voorheen: KVP, ARP, CHU) en van GroenLinks in de jaren tachtig (met de CPN, PPR, PSP en EVP als erflaters).

Hoogst actueel is de aangekondigde `uniëring' van de kleine christelijke partijen RPF en GPV, maar dat is een politiek-theologisch verhaal apart.

Dat D66 hoognodig moet worden opgeheven is in deze kring geen nieuw geluid. Al in 1974 meenden vooraanstaande Democraten dat de partij beter kon worden opgedoekt. D66 droeg weliswaar regeringsverantwoordelijkheid in het kabinet-Den Uyl, maar de partij-organisatie was op sterven na dood. Het nog jonge D66 leidde een zieltogend bestaan.

Op een partijcongres in september '74 werd een motie over onmiddellijke liquidatie van de partij met ruime meerderheid aangenomen, maar de statuten schreven voor dat hiervoor een tweederde meerderheid nodig was. Een jaar later schreef het partijblad D'emocraat: `Vanuit organisatorisch oogpunt is het afgelopen jaar voor D'66 gekenmerkt door een bijna totale passiviteit. (...) In grote delen van het land is er zelfs geen sprake meer van enige partijstructuur.'

Een wonderbaarlijke verrijzenis volgde in 1981 (17 zetels ...), gevolgd door een electorale afstraffing in 1982 (... en weer terug naar zes). Ook toen was D66 de opheffing nabij, totdat Hans van Mierlo drie jaar later het roer weer stevig in handen nam.

...EN WAT BRENGT DE NIEUWE EEUW?

En daar staat D66 nu, op de kunstmatige drempel van de nieuwe eeuw, aan het begin van haar `derde levenscyclus'. De opiniepeilingen staan al tijdenlang op zwaar weer, variërend van lichte tot zware depressie. Thom de Graaf heeft tijd, veel tijd nodig om Hans van Mierlo te doen vergeten. Het inmiddels ruim verspreide `groene' gedachtegoed biedt de Democraten nog nauwelijks onderscheidend vermogen. Staatkundige vernieuwing begint door te sijpelen naar nieuwe generaties in voorheen regenteske partijen als het CDA en de VVD.

Wie op Internet de discussies volgt in het digitale café van D66 ziet dat twee stromingen zich steeds scherper beginnen af te tekenen in de partij. Ze laten zich zelfs typeren als een conservatieve en een progressieve stroming, daar waar het gaat om de toekomst van D66 als `instituut'.

Enerzijds is er de gevestigde orde die `vroeger' heeft meegemaakt – toen D66 ook terminaal leek en toch weer opveerde. Die stroming, met politiek leider Thom de Graaf voorop, ziet nog volop kansen om het nu betrekkelijk lege D66 van nieuwe inhoud te voorzien: in een revolutionair communicatietijdperk met een `nieuwe economie' en nieuwe vormen van burgerschap waarin mensen in toenemende mate hun eigen arrangementen voor leven, leren, werken en zorgen willen samenstellen.

Anderzijds zijn er aanstormende D66'ers die weliswaar deze idealen delen, maar niet erkennen dat `de oude partij' daarvoor het aangewezen vehikel is. Sinds enkele maanden praten zij, Opschudders, met Niet Nix'ers uit de nieuwe voorhoede van de PvdA. Het is een min of meer vrijblijvende praatclub (LEF), die zoekt naar `inhoudelijke vernieuwing', buiten de bestaande partijkaders om.

Stort eenvoudig partijlid Tom Kok zich binnenkort in de LEF-discussie? Kok: ,,Ik volg hun werk met grote sympathie en belangstelling. Alleen, ik vind ze te somber over de mogelijkheid om D66 van binnenuit te vernieuwen. Daarmee hebben ze zichzelf iets te ver buiten de partij geplaatst.''

Is Tom Kok te optimistisch over de mogelijkheid om D66 als partij te `redden'? D66'er Ageeth Telleman, prominent deelnemer in LEF: ,,Het verbaast me dat hij nu al weet dat hij bij GroenLinks of bij een nieuwe paarse partij wil uitkomen. Bij ons zijn alle opties nog open.''

De eerste paradoxen tekenen zich al weer af. D66 is klaar voor een nieuwe discussieronde.

Redactie: Gijsbert van Es