De baryton

,,Ik herinner me de dag waarop ik voor het eerst een baryton hoorde nog levendig. De kleurenrijkdom van de klank, de bedachtzame elegantie van het timbre. Ik ben opgeleid als cellist, maar op de baryton werd ik verliefd. Tweeëndertig was ik, dus ik had beter moeten weten. Maar ik was getroffen en sindsdien heeft mijn hartstocht zich alleen maar verder verdiept. Er is ongelooflijk veel goede muziek voor de baryton gecomponeerd. Ik vind het onbegrijpelijk dat er over de hele wereld maar zes professionele barytonisten werkzaam zijn.''

De Engelse barytonist Jeremy Brooker (42) is morgenavond te beluisteren in Nederlandse premières van barytonduetten en trio's voor twee barytons en cello van Joseph Haydn. Brooker is vooralsnog de enige musicus ter wereld die de baryton volledig meester is. Hij bevordert de verbreiding van zijn uitzonderlijk instrument vanuit de International Baryton Society.

,,De eerste baryton ontstond aan het begin van de zeventiende eeuw, vermoedelijk in Engeland. Men wilde een instrument ontwikkelen dat in klank en speelwijze deed denken aan de viola da gamba, maar was verrijkt met extra snaren die meetrillen wanneer je de gewone snaren aanstrijkt. Die resonantiesnaren geven de klank een extra dimensie, maar kunnen op de baryton bovendien worden getokkeld met de duim van de linkerhand, als een `verborgen harp'. Daarop pluk je, terwijl je strijkt, je eigen begeleiding. Die alles-in-één-functie is uniek.

,,Niet voor niets staat de baryton bekend als de koning der instrumenten en het instrument van koningen. Het is het gecompliceerdste snaarinstrument dat bestaat, en het zijn vooral aristocraten die zich voor de baryton interesseerden. Alleen al de complexiteit van de constructie maakt de baryton tot een zeer kostbaar instrument. Ook de klank heeft iets vorstelijks en gracieus. Het is het soort geluid dat je als vanzelf in een meditatieve stemming brengt.

,,De beroemdste vorst die de baryton bespeelde was Nikolaus Esterházy, broodheer van Joseph Haydn. Voor Esterházy schreef Haydn onder meer 126 barytontrio's: onvergelijkbaar veel meer dan hij voor enig ander instrument componeerde. En hij raakte ook zelf in de ban van de baryton. In zijn vrije, nachtelijke uren studeerde hij net zo lang totdat hij het instrument meester was, maar Esterházy toonde zich over die concurrentie allerminst verheugd. Haydn heeft zijn baryton nooit meer aangeraakt, al heeft het aantal werken dat hij voor baryton componeerde, niet onder zijn teleurstelling geleden.

,,De voornaamste moeilijkheid is de combinatie van het tokkelen en het strijken. Als je de zelfbegeleidende functie van de baryton goed tot z'n recht wil laten komen, moet het tokkelen een automatisme zijn, zodat je je bij het strijken helemaal op het `mooi-spelen' kunt richten. Maar zulk `dubbelspel' is eigenlijk een specialisme binnen een specialisme. Haydn beperkt zich in zijn baryton-oeuvre doorgaans tot een enkele pluknoot, omdat het spelen van zelfbegeleidende muziek voor vorst Esterházy simpelweg te hoog gegrepen was.

,,Men denkt vaak dat het barytonrepertoire bij Haydn begint en ophoudt, maar ook in de negentiende eeuw is veel voor baryton gecomponeerd. En ik vraag nu zelf componisten muziek voor me te schrijven. Geen avant-garde, want daar leent de aard van het instrument zich niet voor. Maar er zijn genoeg componisten die zich specialiseren in het schrijven van nieuwe muziek voor een oud instrument. En het leuke is: bijna elk project dat ik aanga is uniek. Of je nu een duo vormt met een zanger of een concert geeft met een sarangi-speler: als barytonist is vrijwel alles een wereldpremière!''

Haydn door Jeremy Brooker en Roland Hutchinson (baryton), Jaap ter Linden (cello). 16/11 20u15 Gertrudiskapel, Utrecht. Res.: (030) 2321488. Inf. over de baryton: www.baryton.mailbox.co.uk

    • Mischa Spel