`Alleen de tijd kan ons nog redden'

Voorzitter Amien Rais van het Indonesische Volkscongres was dit weekeinde in opstandig Atjeh. Hij ging in discussie met woordvoerders van de beweging voor een referendum en – in het diepste geheim – met gezanten van de guerrilla-beweging Vrij Atjeh (GAM). `Het is zinloos tegen de stroom in te roeien'.

De nummer drie van de Republiek Indonesië (na de president en vice-president) is onder de indruk van de vrijheidsgeest die vaardig is geworden over Atjeh.

,,Het provinciale bestuursapparaat is verlamd. De volkssoevereiniteit in Atjeh wordt nu tot uitdrukking gebracht door studenten, leerlingen van dayah (islamitische internaten), scholieren, leiders van niet-gouvernementele organisaties, jonge academici en provinciale afgevaardigden van verschillende partijen'', maakt Amien Rais, de voorzitter van het Indonesische Volkscongres, in zijn hotelkamer de balans op voor hij terugvliegt naar Jakarta. ,,De bestuurders en ambtenaren staan aan de zijlijn en het volk heeft de soevereiniteit in eigen hand genomen.''

Atjehers maken geen onderscheid tussen een referendum en onafhankelijkheid. Moet een referendum daarom tot elke prijs worden voorkomen?

,,Ik ben een realist. Het is zinloos tegen de stroom in te roeien. En het getij is duidelijk: de Atjehers willen een referendum en `referendum' betekent voor hen `onafhankelijkheid'. Het heeft dan ook geen enkele zin als de regering in Jakarta deze eis zou afwijzen. Daarvan zal ik president Abdurrahman Wahid en ook de leiders in het parlement proberen te overtuigen.

,,Maar we mogen niet in dezelfde fout vervallen als ex-president Habibie, die Oost-Timor een referendum toestond zonder raadpleging van parlement en Volkscongres. Pas na zo'n consultatie kan de regering een datum vaststellen voor de volksraadpleging. Voor zover ik weet is de PDI-P (de Strijdende Democratische Partij van Indonesië van vice-president Megawati Sukarnoputri, red.) de enige met overwegende bezwaren tegen een referendum.''

Moet in zo'n volksraadpleging de optie totale onafhankelijkheid worden meegenomen?

,,Dat is wat de Atjehers willen. De drie opties die president Wahid vorige week heeft voorgesteld, worden verworpen, omdat totale onafhankelijkheid daar niet bij is. Maar er is nog een tussenoplossing mogelijk. Om de Atjehers tevreden te stellen, zou de centrale regering een tijdstip moeten vaststellen voor een referendum. Maar niet te snel: op zijn vroegst twee jaar na nu. Tot het referendum moeten de centrale en de provinciale regering de Atjehers ervan proberen te overtuigen dat onafhankelijkheid niet de beste oplossing is.

,,Als in de tussentijd — en dat moet snel gebeuren — de schuldigen aan schendingen van mensenrechten in Atjeh worden gestraft en vergaande autonomie wordt gerealiseerd, zonder beperkingen, dan zullen de Atjehers merken dat hun levensomstandigheden — dankzij controle over hun eigen rijkdommen — verbeteren. Dan zal de kwestie van een referendum niet meer zo brandend zijn.''

Heeft u de leiders van de referendumbeweging hier verteld dat hun deadline – een volksraadpleging voor het einde van 2000 – niet haalbaar is?

,,Nog niet. De emoties lopen hier nog te hoog op. Ik heb hun wel gezegd: ga alsjeblieft niet overhaast te werk want dat levert beroerde resultaten op. Ik denk dat de nu zo labiele toestand zich in enkele maanden zal stabiliseren. Maar ik ben wel bezorgd over wat er op 4 december (de 23ste verjaardag van de guerrillabeweging GAM) gaat gebeuren. Als de GAM dan honderdduizenden mensen kan organiseren, de Atjehers ertoe beweegt de GAM-vlag te hijsen en alle overheidskantoren sluit, dan betekent dit een de facto uitroeping van Atjehs onafhankelijkheid. Ik weet in dat geval niet wat te doen.''

Scheert u GAM en de referendumbeweging SIRA over één kam?

,,Zij hebben voorlopig hetzelfde doel: totale onafhankelijkheid van Atjeh. Maar hun verder reikende doelen zijn niet dezelfde. De GAM wil een soort koninkrijk, de SIRA is veel nuchterder. Ik denk dat GAM's verouderde denkbeeld door intellectuelen en studenten in Atjeh niet wordt aangehangen. GAM-leider Hasan di Tiro leeft hier heel ver vandaan. Hij is een Zweeds staatsburger en heeft geen voeling meer met de reële problemen van Atjeh. Hij is niet de veelbelovende leider.

,,Ik zeg dan ook tegen de SIRA: kijk alsjeblieft voorbij het referendum en overweeg wat er dan gebeurt. Jullie hebben geen leider die door iedereen in Atjeh wordt geaccepteerd.''

Is Atjeh een belangrijke kwestie voor islamitische politici in Indonesië?

,,Ja, natuurlijk. Het is ironisch dat de Atjehers hun onafhankelijkheidseis juist nu op tafel leggen, nu Wahid president is – en niet in de periode-Suharto. Wahid is een islamitische geleerde, een kiai (een schriftgeleerde met een eigen school). De Atjehers zijn bijna allemaal leerlingen van schriftgeleerden en willen zich nota bene afscheiden in het tijdperk-Wahid. Onze kleinkinderen zullen vragen wat er toen in hemelsnaam gebeurd is.''

Politie en leger blijven angstvallig in hun kazernes. Wat doet de regering als de GAM hiervan gebruik maakt en terreinwinst boekt?

,,Er zijn maar twee mogelijkheden. De eerste is dat de regering extra bataljons stuurt en de Indonesische souvereiniteit over Atjeh met de wapens herstelt. Die optie lijkt ver weg, want de internationale reactie zal vernietigend zijn en de Atjehers, de grens van de angst voorbij, zullen een heilige oorlog ontketenen. De tweede optie is niet ingrijpen en hopen dat het onafhankelijke Atjeh een goede buur wordt. Dat zou in zo'n noodgeval wel eens de beste keuze kunnen zijn.''

    • Dirk Vlasblom