Afscheid van een held

Met een geliefde kun je het uitmaken, van een echtgenote kan je scheiden en met een vriend kun je ruzie krijgen. Maar hoe komt de relatie met een filmheld tot een eind? Aanstaande zaterdag kom ik het te weten en ik ben nu al zenuwachtig.

Ik ga namelijk naar het live-optreden van Sharukh Khan in de Groenoordhallen te Leiden. Sharukh Khan is de James Dean van Azië. Nee, hij is James Dean, Tom Cruise en Leonardo DiCaprio in één. Met een vleugje sadisme van Andy Garcia en de guitigheid van de vroegere Robert Redford.

Overdrijf ik? Ja, en niet zo'n beetje ook. Maar van een fan moet je geen redelijkheid verwachten. Ik heb posters van hem gekocht op de markt in Bombay. Met de riksja ben ik naar zijn huis in aanbouw gereden en ik beken: ik heb er foto's van genomen.

Sharukh Khan zag ik op een moment waarop ik dacht dat het met de Indiase cinema was afgelopen. Men maakte nog wel duizend films per jaar, maar het waren niet meer de romantische draken waarmee ik was opgegroeid. Het ging niet langer over het gegeven waar elke Indiër op het subcontinent vertrouwd mee is: de onmogelijke liefde. Nee, in de jaren tachtig ging het alleen nog maar over individualisme en het recht om op te komen voor jezelf.

Voor India was het een geweldige ontdekking dat je een zelfstandig persoon bent en niet slechts een radertje in de reusachtige machinerie van familie, clan, dorp en kaste. Maar voor ons, westerse Indiërs, was dat niet zo verrassend. Het was zelfs stomvervelend om steeds weer die boze helden zich een weg te zien banen door de kluwen van bureaucratische terreur, moderne criminaliteit en traditionele onderdrukking.

Wij hadden geen last van de dagelijkse vernederingen die uitgingen van ambtenaar, bendeleider, landheer of priester en al die Rambo-woede liet ons dus koud.

Totdat Sharukh Khan op het toneel verscheen. U zult zeggen: wat heeft een enkele acteur te maken met de inhoud van de films? Het verhaal komt toch van de scenario-schrijver, waar de producent een passende hoofdrolspeler bij zoekt? Zo werkt het niet helemaal in de Indiase cinema. Eerst moet er een ster zijn en om zijn persoonlijkheid heen worden de verhalen verzonnen en de liedjes geschreven.

Vòòr Sharukh Khan hadden de sterren sterke kaken en grote vuisten. Maar Sharukh Khan is geen macho. Hij heeft iets vrouwelijks, iets kinderlijks bijna, in ieder geval iets jongensachtigs. Hij balanceert tussen pubertijd en volwassenheid en hij houdt dat al bijna tien jaar vol. De man die op het punt staat te gaan trouwen – to settle down, zeggen ze zo mooi in het Engels, in India draait alles om die ene korte periode.

Eindelijk was er dus een nieuwe held en de scenario's over de onmogelijke liefde konden weer worden geschreven. Maar er was een verschil: terwijl het vroeger ging over de `onmogelijke liefde met ongelukkige afloop', kon men dankzij de charme en het komische talent van Sharukh Khan verhalen schrijven over een gelukkige afloop. Het slepende melodrama waarin elk voorgaand probleem even onoverkoombaar is als het volgende, was teruggebracht tot een bondige confrontatie: of de vader toestemt met de verbintenis, of het meisje haar eigen keus durft te volgen. Het is de vrouw die in de films van Sharukh Khan voor een dilemma staat: zij moet een keuze maken, over haar eigen lot beslissen. Sharukh zelf staat er maar mooi bij te wezen. Maar ach, iedereen is dol op hem, ook ik.

Wat ik zo bijzonder aan hem vind, is dat hij nooit helemaal lijkt te geloven in de noodlottigheid van zijn toestand. Zijn geliefde wordt uitgehuwelijkt, de bruiloft is al aan de gang en hij, hij maakt zich alleen maar een beetje zorgen. Waar vroeger wanhoopstranen en kreten van paniek gebruikelijk waren, zien we bij hem een laconieke blik van iemand die denkt dat domheid en onheil vanzelf overgaan.

Sharukh Khan is nooit sentimenteel en dat is voor India volstrekt nieuw. Hij kan heel even droevig zijn, maar hij krijgt onmiddellijk daarop de grijns van cheer up, life's too short. En als dat niet onindiaas is, waar je na de pech in het ene leven meteen terechtkomt in de misère van het andere?

Maar als hij niet sentimenteel is, ironisch is hij evenmin.

Het Oosten is nog niet toe aan ironie, lijkt het, het vermogen om te relativeren en afstand te nemen – en alle humor is juist op die twee dingen gebaseerd – dat vermogen hebben oosterlingen niet. Sharukh Khan is daarom de ideale oplossing: hij is de brug tussen sentimentaliteit en ironie, een plek waar moderne Indiërs zich behaaglijk voelen.

Genoeg lof. Ik ben dan wel een fan, maar niet stekeblind.

Sharukh Khan is en blijft een Indiase filmster en alles wat de Indiase film beperkt, beperkt ook hem: te weinig logica, teveel imitatie. En hij is wel erg apolitiek, wat in zijn geval merkwaardig is. Hij is moslim, die weigerde een hindoe-filmnaam aan te nemen, zoals zijn voorgangers deden. Hij is getrouwd met een hindoe-meisje en hij is een paar jaar geleden zelfs beschoten tijdens de rellen tussen hindoes en moslims in Bombay. Maar rollen die gaan over deze kwestie weigert hij.

Zijn laatste prijs voor de beste acteur werd hem begin dit jaar overhandigd door Michael Jackson persoonlijk. En zijn house warming party, van het bouwwerk dat ik deze zomer fotografeerde, baarde opzien: heel de society kwam, maar hij bleef weg, zoals het een Great Gatsby betaamt. En over het voedsel werd alom geklaagd, het was niet `hot and spicy', want origineel Italiaans.

Het hoogste heeft hij dus al bereikt. Waarom in godsnaam trekt hij dan van land naar land om de dansscènes uit zijn films live na te spelen? De shows zijn gebaseerd op de Disney-gedachte dat we het leuk vinden om Mickey Mouse in het echt te zien wiebelen met zijn hoofd.

En daar ga ik aanstaande zaterdag naar toe. Ik kon het niet nalaten. Toen ik hoorde dat hij naar Nederland kwam verschafte ik mij de beste kaartjes die te vergeven waren, in de wetenschap dat het een afscheidsceremonie wordt. Want alles wat ik hem toeschrijf, heb ik uiteindelijk zelf bedacht. Nu ga ik zien wat hij van zichzelf bedenkt en dat kan eigenlijk alleen maar tegenvallen.

    • Anil Ramdas