Woordgrapjes en levenswijsheden

Emblemen vormden een populair genre. Ze bieden een sleutel tot begrip van oude drukkersmerken.

De logo's en emblemen van drukkers, uitgevers en boekverkopers uit de vroegmoderne tijd weerspiegelen een rijke, soms wonderlijke beeldcultuur. Zo verwijst de afbeelding van een kraai in een drukkersmerk van Joannes Maire (actief te Leiden van 1603-1657) naar het begrip hoop. Waarom? Voor sprekers van het Latijn lag de associatie voor de hand. De roep van het beest is `cras, cras' (morgen, morgen). Het begrijpen van Maire's merk vereist de nodige achtergrondkennis en vooral een flexibele geest. Dit geldt eveneens voor veel andere drukkersmerken. In deze houtsnedes op titelpagina's en in colofons zijn ogenschijnlijk bizarre associaties en verwijzingen geen onbekend verschijnsel. Allerhande woordgrapjes, beeldcitaten en verschillende vormen van rebus vindt men afgewisseld met bijbelse motieven en beknopte levenswijsheden. De drukkersmerken zijn hiermee niet alleen een instrument voor bibliografen en boekhistorici, maar ook een rijke bron voor breed georiënteerde onderzoekers op het gebied van de vroegmoderne cultuur.

Onlangs publiceerden de kunsthistorici Peter van Huisstede en Hans Brandhorst een monumentale catalogus van Nederlandse drukkersmerken uit de vijftiende tot en met de zeventiende eeuw. De collectie beslaat twee kloeke delen, gerangschikt aan de hand van circa veertienhonderd drukkers, boekverkopers en uitgevers die merken hebben gebruikt. Een derde deel geeft uitgebreide indices, die het corpus op verschillende manieren toegankelijk maken. Bij elkaar nemen de drie delen een behoorlijke plaats in op de boekenplank. De bijgeleverde CD-Rom ziet er minder indrukwekkend uit. Toch levert deze digitale versie van de catalogus onbetwist de meeste informatie.

Het ontstaan van de catalogus van drukkersmerken is nauw verbonden met het werk aan de Short-Title Catalogue, Netherlands (STCN). Deze bibliografische mammoet-onderneming werkt aan een catalogus van alle Nederlandse boeken die zijn verschenen tot aan 1800. Dit betekent dat een team van bibliografen full-time alle boeken beschrijft die geproduceerd zijn binnen de grenzen van het huidige Nederland, inclusief alle nederlandstalige werken die elders zijn gepubliceerd. Tot nu toe zijn sinds de start van het werk aan de STCN in 1982 ongeveer tachtigduizend titels beschreven.

De bibliografen van de STCN legden tevens een archief aan met fotokopieën van drukkersmerken die ze bij hun werk aantroffen. In de tachtigduizend tot nu toe door hen beschreven edities zijn ongeveer zestienduizend drukkermerken gevonden. Op basis hiervan catalogiseerden Brandhorst en Van Huisstede bijna tweeduizend verschillende drukkersmerken. Zoals overal, vervangt ook in de wereld van het boek het beeldscherm steeds vaker het papier. Dit heeft bij het beschrijven van de drukkersmerken geleid tot een nieuwe manier van catalogiseren, waarbij speciale aandacht is besteed aan de verhouding tussen tekst en afbeelding. Door deze collectie niet alleen bibliografisch, maar ook iconografisch te catalogiseren, is een begin gemaakt met een digitale encyclopedie van de vroegmoderne beeldcultuur.

zoeksleutels

De reikwijdte van de beschrijving blijkt vooral bij het gebruik van de CD-Rom. Op de computer kan men via het aanklikken van links eenvoudig bekijken welke merken door wie gebruikt werden, wanneer deze drukkers, uitgevers of boekverkopers werkzaam waren en op welk adres. Veel van deze zoeksleutels kunnen op een wat omslachtiger manier ook via de papieren index worden geraadpleegd. Het is vooral de mogelijkheid om zoeksleutels te combineren die de CD-Rom een duidelijk voordeel biedt boven het gebruik van de gedrukte catalogus. Op deze manier kan men zeer specifieke vragen stellen door bijvoorbeeld een regionale of thematische afbakening te formuleren: Welke merken gebruikten Amsterdamse drukkers en uitgevers uit de Kalverstraat? Welke drukkers gebruikten er bijbelse motieven voor hun merken? Het resultaat kan vervolgens uitvergroot, vergeleken en eventueel afgedrukt worden.

Voor de iconografische beschrijving van de drukkersmerken is gebruik gemaakt van het classificatie-systeem ICONCLASS. Volgens dit beschrijvingsmodel worden alle beelden vertaald in numerieke codes die hiërarchisch zijn gerangschikt. Het bestand aan ICONCLASS-codes is zeer uitgebreid. Dit maakt het mogelijk ook combinaties van beelden en abstracte noties onafhankelijk van het gebruik van een bepaalde taal te beschrijven. Door de hiërarchie in de ICONCLASS-codering kan men binnen een zoektocht beelden nader specificeren of juist ruimer definiëren. Dit in- en uitzoomen is handig in het onderzoek naar de creatieve verwerking van traditionele motieven. Bovendien sluit de gestandaardiseerde codering het corpus van drukkersmerken aan bij een groter reservoir van beeldmateriaal. Als deze bestanden in de toekomst via het internet met elkaar verbonden worden, betekent dit een doorbraak in het onderzoek. De drukkersmerken zullen dan op een nieuwe manier binnen de verschillende contexten van hun tijd kunnen worden geplaatst.

Een belangrijke context voor het begrijpen van drukkersmerken vormt het genre van de emblemata. Deze emblemen, meestal bestaande uit een motto, afbeelding en een epigram, vormden van de zestiende tot aan de achttiende eeuw een buitengewoon populair genre. Binnen de rijke traditie aan Nederlandse emblematiek is Jacob Cats waarschijnlijk de bekendste auteur. Qua thematiek bestaat er grote verscheidenheid: Dieren, planten, bijbelse verhalen, klassieke mythologie of historische exempla werden in emblemen verwerkt. Vaak was het tevens de bedoeling een stichtende boodschap uit te dragen. Het amusement lijkt vooral te liggen in de verbeelding en interpretatie van het gekozen onderwerp. De drukkersmerken staan vanaf het midden van de zestiende eeuw sterk onder invloed van deze emblematische cultuur.

Een klein voorbeeld illustreert deze verwantschap. De Franeker drukker Rombertus Doyema (actief van 1605-1616) gebruikte als drukkersmerk een afbeelding van een kraanvogel met een steen in zijn poot. Het bijbehorende motto luidde: `Aldus moet men slapen.' Het emblematische karakter schuilt in de relatie tussen tekst en afbeelding. De kraanvogel was sinds de zestiende eeuw een veelgebruikt teken van waakzaamheid. De paradoxale verwijzing naar slapen in het motto speelt met deze betekenis. Volgens de traditie houdt een kraanvogel namelijk 's nachts de wacht over de rest. Dit doet hij door met zijn poot een steen op te tillen. Op het moment dat de vogel in slaap dreigt te vallen, laat hij de steen vallen en schrikt wakker van het geluid. Dit thema is in de emblematiek vanaf het midden van de zestiende eeuw veelvuldig verwerkt. Bij het begrijpen van Doyema's drukkersmerk en het waarderen van zijn paradox is kennis van deze traditie onmisbaar.

kleine puzzels

De invloed van de emblemata op de drukkersmerken is niet alleen zichtbaar in rechtstreekse ontlening. De manier waarop drukkersmerken tot kleine puzzels worden gemaakt is kenmerkend voor de emblematische context. Ambiguïteit en paradox zijn hierbij belangrijke instrumenten, evenals een speelse manier van variëren en associëren. Zo verbeeldt een merk van de Amsterdamse boekverkoper Jan Evertsz Cloppenburgh zijn achternaam met een afbeelding van een kasteel (burcht) in combinatie met de spreuk `Siet ick stae voor de deure ende cloppe.' Ook werd vaak de stad, straat, of naam van het huis van de drukker verwerkt tot een emblematisch drukkersmerk.

Het in kaart brengen van deze verbanden vereist een uitgebreide classificatie van uiteenlopende bronnen. Naast emblemataliteratuur zijn vooral diverse werken van Erasmus hierbij van belang. In het bijzonder zijn Adagia, een verzameling uitdrukkingen, spreekwoorden en citaten, en De copia verborum, een retorisch handboek, hebben grote invloed gehad op de taalvaardigheid van generaties lezers. Het coderen van deze omvangrijke teksten zal echter een grote inspanning in tijd en geld met zich meebrengen en het is de vraag of het huidige academische klimaat hiervoor de ruimte biedt.

P. van Huisstede, J.P.J. Brandhorst, Dutch Printer's Devices 15th-17th century. A Catalogue with CD-Rom (Nieuwkoop: De Graaf Publishers, 1999). 3 dln;

ISBN 90 6004 440 1; CD-Rom: 90 6004 451 7.

    • Arnoud Visser