Huizenjacht

Jarenlang heeft de Italiaanse overheid illegale bouwwerken gedoogd. Zo verrezen er steeds meer huizen, hotels en appartementen in natuurgebieden en aan de kust. De jongste regering maakt ineens wèel ernst met de wet en gooit overal in het land woningen plat. `Waarom nu?

Waarom wij?'

Kijk, noem je dat nou luxe?'' Terwijl hij de trap oploopt van zijn huis in aanbouw wijst Michele Fida op een witte, enigszins gehavende toiletpot die klaar staat om geplaatst te worden. Op drie houten deuren met glas tegen de muur: ,,Gesloopt uit een ander huis.'' Op de stapel goedkope tegeltjes voor tegen de muur. ,,Ze beweren dat we hier luxe villa's aan het bouwen zijn, compleet met zwembad en weet ik wat al niet meer. Maar ik zeg je: we bouwen hier uit pure noodzaak. Een mens heeft toch recht om ergens te wonen?''

Het is zondag en een herrie van jewelste. Overal wordt getimmerd en geboord. Mensen sjouwen de trap op met bouwmaterialen en de betonmolen draait met een dof geluid rond. Maar Fida loopt niet te stralen terwijl hij voor gids speelt in het geraamte van wat zijn nieuwe huis moet worden. De 48-jarige timmerman, met vrouw en drie kinderen, is bang. Bang dat de bulldozers komen. Dat die in een paar minuten zullen vernietigen waaraan hij met familie, vrienden en zwartwerkers een half jaar heeft gezweet.

Michele Fida had een stuk landbouwgrond gekocht, net buiten de rondweg van Rome, om daar zijn droom van een eigen huis te realiseren. Twee verdiepingen, zes kamers, veel ruimte en een prachtig uitzicht. Tientallen mensen zijn hem voor geweest. Er mocht officieel wel niet gebouwd worden, maar hoe gaat dat in Italië: er komt altijd wel een algemeen pardon, een condono. Zo is het met de belastingontduiking gegaan, met de illegale buitenlanders en ook met het bouwen zonder vergunning. Midden jaren tachtig en in 1994 kon iedereen die illegaal had gebouwd, tegen een acceptabele boete zijn huis of zijn uitbouw legaliseren.

,,Er hing een nieuw condono in de lucht'', zegt Fida, met een grote dosis wishfull thinking. ,,En dan beginnen ze ineens allemaal huizen te vernietigen. Het is om gek van te worden. Tien jaar geleden heb ik een aanvraag ingediend voor een woning. Nooit wat gehoord. Nu ben ik zelf begonnen en roepen ze dat ik geen vergunning heb. Nee, die heb ik niet. Wat moet ik dan? Met zijn vijven blijven leven in een vochtig kamertje?''

Met een mengeling van verbijstering en woede moet hij constateren dat het dit keer menens is. Alle 232.000 huizen die na de amnestie van 1994 zonder vergunning zijn neergezet in Italië moeten tegen de vlakte. Er is een wet uit 1985 die het Italiaanse landschap zou moeten beschermen, maar naleving daarvan is vrijwel nooit afgedwongen. Zo zijn natuurreservaten, kustgebieden en prachtige stukken platteland als waar Fida aan het bouwen is, volgezet met beton. Begin dit jaar liet de minister van Openbare Werken, Enrico Micheli, een duidelijke waarschuwing horen dat dit niet langer getolereerd zal worden. ,,Dit keer is het ernst'', zei Micheli. ,,Het kabinet zal onbuigzaam zijn.''

Fida begrijpt het niet. Waarom zou hij ineens de wet moeten navolgen en zijn huis opgeven, terwijl duizenden vóór hem er met een boete vanaf zijn gekomen? De waarschuwing van Micheli werd afgedaan als politieke propaganda, net als de bezoekjes van gemeenteambtenaren en politieagenten om te vertellen dat de huizen moesten verdwijnen. Daarom werden de tientallen clandestiene bouwers volledig verrast toen vorige maand in alle vroegte bulldozers twee huizen in deze Romeinse buitenwijk, La Storta, vernielden. Een ervan ligt op een steenworp van Fida's huis in aanbouw. ,,Alles was klaar'', zegt Fida verontwaardigd. ,,Nog twee weken en ze zouden erin zijn getrokken. Nu is er niets meer van over.'' Op het hek voor de puinhoop wappert een laken in de wind met de tekst: `Jullie hebben de droom van een leven vernield'.

Toen de bulldozers een paar dagen later terugkwamen, met vierhonderd agenten ter bescherming, was het protest beter georganiseerd. Het werd een uren durend pandemonium, met duwende mannen en vrouwen die flauwvielen of met hun kinderen op de arm voor de bulldozers gingen staan. Sommige bewoners klommen met gasflessen op het dak van hun huis, dreigend alles te laten ontploffen. Een gecommitteerde van de regio Lazio van de rechtse Nationale Alliantie, de voormalige neofascisten, stak zichzelf `uit solidariteit' in brand en moest met tweedegraads brandwonden naar het ziekenhuis. Een invalide man die door zijn zoon naar de top van de plaatselijke kerktoren was gedragen, dreigde zich naar beneden te werpen als zijn kleine, illegale huisje ook tegen de vlakte zou gaan.

Vijf huizen werden die dag vernield, toen trokken politie en bulldozers zich terug. De gemeente Rome bezint zich nu op hoe het verder moet. Er staan in deze wijk nog achttien huizen op de lijst, waaronder die van Fida en zijn buren. ,,Ik heb de injectienaald met cyanide klaarliggen'', zegt buurvrouw Domenica, de vrouw van de invalide man. ,,Als ze komen, vermoord ik mezelf liever.'' Een buurman zegt: ,,Ik ga mezelf met kettingen vastbinden aan het huis, en dan zullen we wel eens zien of ze de bulldozers aan het werk zetten.'' Een derde: ,,Een gasfles is beter, dan vecht je tenminste ook een beetje terug.''

Strijdlustig en bang praten ze door elkaar heen. Wij zijn arm, vertellen ze. We hebben door brood met uien te eten deze huizen kunnen opbouwen. Waarom hebben ze ons niet meteen gezegd dat het echt niet mocht? Waarom begint het linkse gemeentebestuur niet met de villa's van rijke mensen? Waarom wij? Waarom nu?

Dode letter

Soortgelijke taferelen hebben zich de afgelopen maanden op veel plaatsen in Italië afgespeeld, en zullen nog op veel plaatsen volgen. De ministers van Milieu, Openbare Werken, en Cultuur in het centrum-linkse kabinet hebben elkaar gevonden op het voornemen om de wet op de landschapsbescherming uit 1985 eindelijk serieus te nemen. Het Italiaanse landschap is ons geschiedenisboek, zei de kunsthistoricus Giulio Carlo Argan indertijd bij het Senaatsdebat er over. ,,Wat wij de schoonheid van onze natuur noemen, is in werkelijkheid het product van de intelligentie, de gedachten en het werk van mensen over een periode van verscheidene millennia.''

Op basis van deze wet, genoemd naar zijn indiener, de Napolitaanse historicus Giuseppe Galasso, werd in 47 procent van het Italiaanse grondgebied de bouw aan extra beperkingen onderhevig gemaakt. De regio's konden toestemming geven, maar de staat mocht die procedure toetsen en kon de bouwvergunning ongedaan maken.

Die wet is tot dit jaar een dode letter gebleven. Vooral in het zuiden van het land verrezen in hoog tempo illegale villa's en hotels op prachtige plaatsen langs de kust of in natuurgebieden. Soms werden er zelfs hele woonwijken gebouwd op plaatsen in steden waar een park was gepland, zoals de 7.500 appartementen in de Napolitaanse wijk Pianura.

De aannemers en projectontwikkelaars hadden daarvoor een goeddoordachte strategie opgezet. Alles werd op naam gezet van iemand zonder strafblad, zodat die niet lang zou vastzitten als het tot een arrestatie zou komen. Op vrijdagavond begon het graafwerk, 's nachts werd er doorgewerkt bij het licht van grote schijnwerpers, en als er dan maandagochtend iets van een dak op zat en een politieagent verhaal kwam halen, duurde het jaren voordat er een opdracht lag om het gebouw af te breken – als de plaatselijke overheid die al wilde geven. Veel misstanden komen voort uit angst of onwil van politici om in te gaan tegen de mafiabendes die sterk aanwezig zijn in de bouw. Wie het toch probeerde, werd bedreigd, of ontdekte dat er geen bedrijf te vinden was dat het sloperswerk wilde uitvoeren. De bureaucratische verwikkelingen zorgden ervoor dat van uitstel afstel kwam, en dan was het wel weer tijd voor een condono, een amnestie. Zo is uiteindelijk ook de wijk Pianura in Napels legaal geworden.

Het bouwen zonder vergunning gaat onverminderd door in het zuiden. De milieu-organisatie Legambiente presenteerde vorige maand een dossier waaruit blijkt dat van de meest recente illegaal gebouwde woningen meer dan driekwart in het zuiden staat. Daar zijn bestemmingsplannen vaak volledig genegeerd en ook met de technische bouwvoorschriften en controles is op grote schaal de hand gelicht. Dat is waarschijnlijk ook gebeurd met de flat van 5 verdiepingen in Foggia die woensdagnacht ineens instortte, waarbij in ieder geval dertig maar misschien wel zeventig mensen de dood werden ingesleurd.

Lang hebben Italiaanse politici geredeneerd dat ze niet populair werden door huizen af te breken. Vorig jaar nog protesteerde Ermete Realacci, voorzitter van Legambiente, dat in twaalf jaar niet meer dan 446 huizen waren vernield, net twee procent van het aantal vastgestelde overtredingen. De ministers van Milieu, Kunst, en Openbare Werken hebben elkaar dus gevonden. Bescherming van het landschap is een mooi links issue voor een kabinet dat op financieel-economisch gebied moeite heeft zich als zodanig te profileren. En vertelt premier Massimo D'Alema niet te pas en te onpas dat hij ervan droomt van Italië `een normaal land' te maken? Daarbij hoort ook dat je naleving afdwingt van de bestaande wetten.

In de ontruimings- en afbraakprocedures zijn nu een aantal shortcuts aangebracht. Lokale politici die huilende vrouwen en mafiose aannemers moeten trotseren, krijgen openlijk rugdekking uit Rome. Voor het eerst is vorige maand een grote conferentie georganiseerd over de bescherming van het landschap, met de toevoeging dat daarvoor gebruik gemaakt kan worden van de 5,7 miljard gulden (de helft komt uit Brussel) die beschikbaar zijn in een structuurfonds voor Zuid-Italië. En met instemming wordt de architect Renzo Piano geciteerd, die zegt: ,,Een slecht boek hoef je niet te lezen, naar lelijke muziek hoef je niet te luisteren, maar om een lelijk gebouw kan je niet heen kijken.''

Symbool voor de vercementing van de Italiaanse kust was een kolossaal hotel aan de prachtige Amalfi-kust, ten zuiden van Napels. In 1968 is in het stadje Vietri de bouw begonnen van een hotel van zes verdiepingen: 34.000 kubieke meter, een enorm blok beton direct aan de steile, rotsachtige kust. Omdat het gebouw volledig uit de toon viel bij de rest van de veel kleinere, vaak tussen het groen verscholen gebouwen, werd het al snel het monster genoemd.

Vergunningen werden verleend en weer ingetrokken, overheidsmaatregelen werden aangevochten voor de rechter, en daarom is hotel Fuenti maar een paar jaar open geweest. Begin jaren tachtig heeft het nog drie jaar onderdak geboden aan slachtoffers van de aardbeving van eind 1980 in Napels en omgeving, maar dat waren de laatste gasten. Na dertig jaar van polemieken gaf het parlement eind vorig jaar toestemming voor de afbraak.

Dit voorjaar reden bulldozers over de slingerende kustweg naar het hotel, maar protestacties en een kort geding konden de afbraak van het gebouw tegenhouden. Leden van de kleine, rechts-georiënteerde Unie van Zuid-Italiaanse werklozen'' stonden voor het lege hotel handtekeningen op te halen om de sloop te stoppen. Het hotel zou werkgelegenheid kunnen bieden aan een paar honderd mensen, was hun argument. ,,De schoonheid van de kust interesseert ons niet'', zei Ciro d'Ippolito, een van de actievoerders. ,,Het zuiden heeft behoefte aan werk. In onze regio Campanië zijn 1,6 miljoen werklozen. Wij zijn voor werk. Punt uit.'' Het kort geding hebben ze verloren, en uiteindelijk is het `monster Fuenti' deze zomer gesloopt. Natuurbeschermers vierden dit als een historische overwinning, een ommekeer die een nieuw landschapsbeleid moet inluiden. ,,De UNESCO heeft de Amalfi-kust uitgeroepen tot een erfgoed van de mensheid'', zei het Groene Kamerlid Alfonso Pecoraro Scanio. ,,Op zichzelf was er niets schandaligs aan Fuenti, overal ter wereld vind je zulke kolossale hotels. Maar het gaat om de plaats. Italië heeft de plicht om zijn landschap te verdedigen.''

Het wonder

De afbraak van hotel Fuenti heeft veel gemeentebestuurders elders ook tot actie aangezet. Eind september werden bulldozers van het leger ingezet om tientallen vakantiewoningen te vernielen die illegaal waren gebouwd bij het stadje Eboli, iets ten zuiden van de Amalfi-kust. Daar zijn in totaal 352 huizen zonder vergunning neergezet langs de kust. ,,Ik hoop dat er daarvan de volgende zomer niet één meer overeind staat'', zegt de locoburgemeester van Eboli, Damiano Capaccio.

Een week later begonnen de bulldozers van het leger in Sicilië. In het natuurreservaat aan de delta van het riviertje Simeto, vlakbij Catania, zijn zeker 660 illegale vakantiehuizen gebouwd. Sinds 4 oktober gaat daar iedere dag een tiental huizen tegen de grond. ,,Dit is ook een strijd tegen de mafia, want die heeft het mogelijk gemaakt dat daar op zo'n grote schaal illegaal is gebouwd, tot aan het strand'', zegt burgemeester Enzo Bianco.

Jarenlang heeft de mafia de afbraak van deze woningen tegen proberen te houden. Het gemeentekantoor dat de zaak behandelt, is in brand gestoken. Ambtenaren werden omgekocht en tekenden al een condono voordat de illegale bouw nog maar was begonnen. Bianco vertelde tegen La Repubblica dat hij groots opgezette protestacties verwacht: ,,Menselijke barricades van astmatische bejaarden, zwangere vrouwen, kinderen die ziek zijn en daarom de gezonde zeelucht nodig hebben. Maar ze zullen ons niet tegenhouden.''

,,Het echte wonder'', zei de burgemeester, ,,is dat ik er in ben geslaagd hierbij tweehonderd mensen te betrekken die, ondanks het web van familie, vriendschap en afhankelijkheidsrelaties dat onvermijdelijk is in een Siciliaanse stad met zo'n hoog mafiagehalte, iedere morgen op weg gaan om werk uit te voeren waarbij zij ook gevaar lopen.''

Die rol van de mafia maakt van Sicilië een geval apart. De regio heeft een speciaal statuut dat weinig ruimte laat voor correcties door de landelijke overheid. Daarom staat het eiland vol met illegaal gebouwde huizen of gebouwen waarvoor op dubieuze gronden een vergunning is verleend.

Daarom ook zijn veel lokale bestuurders aarzelend. Hoog op het verlanglijstje van de landschapsactivisten staat de vernietiging van de vier- tot zeshonderd huizen die door mafiose aannemers illegaal zijn gebouwd in de vallei van de Griekse tempels van Agrigento. De burgemeester van de stad wringt zich in allerlei bochten om de bulldozers te vermijden. Hij zegt dat hij de wet zal uitvoeren, maar wil eerst een vaag omschreven groep internationale deskundigen laten uitzoeken hoe de grenzen van het beschermde terrein precies lopen – in de kennelijke hoop problemen met de mafia te voorkomen.

Italië heeft een belangrijke koerswijziging gemaakt in de bescherming van zijn landschap en het optreden tegen illegaal bouwen. Maar de weg is nog lang. In Zuid-Italiaanse steden als Bari, Caserta, Gallipoli, Santa Maria di Leuca en Vino Valentia lijkt bijvoorbeeld de politieke wil te ontbreken om in actie te komen tegen plaatselijke `eco-monsters'.

Ook onder de bouwinspecteurs moet veel gewied worden. In een buitenwijk van Rome loopt een inspecteur rond die 's ochtends vergunningen verleent voor bouwwerkzaamheden die 's middags door zijn aannemersbedrijfje worden verricht. Vorige week zijn in San Felice Circeo, een beschermd gebied iets ten zuiden van Rome, vijf politieagenten gearresteerd die in ruil voor een envelop met inhoud een oogje dicht deden.

Maar het kabinet laat weten dat het niet terugkomt op zijn harde opstelling. ,,Deze regering zal geen nieuwe amnestieën verlenen'', zei staatssecretaris van Openbare Werken Gianni Mattioli. ,,Een nieuw condono is alleen mogelijk na een politieke machtswisseling.''

    • Marc Leijendekker