Rembrandt voor kinderen

Vier nukkige, vrijwel identieke mannenkoppen staren je aan vanaf de zelfportretten die Jan Wolkers afdrukte in zijn boek De spiegel van Rembrandt. Hij maakte ze in 1944. In de eromheen geplaatste tekst vraagt Wolkers zich, anno 1999, af of je ijdel moet zijn om jezelf te vereeuwigen. Zulke schilders bestaan, zegt hij: `Het is of de afbeelding die ze van zichzelf maakten zegt, ``Nou, ben ik geen aantrekkelijke en intressante knaap?'' Je mag zelf beslissen of Wolkers zo'n schilder was, in '44.

Op de ernaast liggende pagina vier zelfportretten van Rembrandt: `dat met de opengesperde ogen alsof hij nog geen tien kan tellen', `de kwaaie blik', een portret dat `zogenaamd glimlacht, [maar waarbij] een groepje zielenbroeders staat dat dit sujet zo snel mogelijk in de isoleercel probeert te krijgen' en `de afbeelding met de open mond'. Rembrandt schilderde zichzelf niet uit ijdelheid, wil Wolkers maar zeggen. Die had er `een enorm plezier in de pias uit te hangen', want: `Het leven is leuk als je een klein beetje gek bent.'

Jan Wolkers wil duidelijk te maken dat er op de zelfportretten meer te zien is dan een oude vent met bolle wangen. Hij moedigt kinderen aan zich met die bolle meneer te vereenzelvigen. Dat gaat gepaard met allerlei adviezen waarvan het de vraag is of kinderen, die niet weten wie Jan Wolkers is, er de humor van inzien. Aan je moeder moet je een veldboeket geven, opdat je een zelfportret kunt maken met de glimlach van een gulle gever. Je vader moet je `uit alle macht een schop tegen zijn achterwerk' geven, voor een zelfportret met een tegengestelde uitdrukking. Hij verdient dat, met zijn `vadsige friet-lijf', want hij plant tenslotte `Aalsmeerse reuzen van violen die pijn doen aan je ogen en je kleurgevoel verpesten.'

De spiegel van Rembrandt gaat voor een groot deel over Wolkers zelf. Over zijn mening over het poldermodel bijvoorbeeld, een begrip dat kinderen niets zegt. Rembrandt schilderde pas een waarachtig poldermodel, betoogt Wolkers, in zijn `schitterende sepia-tekeningen (–) van boerderijen onder geboomte in de luwte van een dijkje langs de rivier.' Hij haalt er bisschop Muskens bij, dominee Visser en Perron Nul. De spiegel van Rembrandt is vooral vermakelijk voor volwassen Wolkers-fans.

Aansprekender voor kinderen is het Rembrandt Doe-Boek (–) van Ceciel de Bie en Martijn Leenen. Behalve informatie over de bekendste schilderijen en anekdotes die de schilder tot leven wekken (zijn leerlingen schilderden een muntje op de vloer, dat hij direct gretig in zijn zak wil proppen), proberen De Bie en Leenen op een speelse manier een beeld te geven van de tijd waarin Rembrandt leefde. Zo zijn twee van de prachtige grote pagina's gevuld met `De Amsterdamsche Courant', waarin berichten als `Graven nieuwe grachten gestart' en `Olifant Hanske uit Ceylon voor de eerste keer in Amsterdam', met illustratie door de heer Van Rijn. De teksten over Rembrandt worden onderbroken door aanstekelijke opdrachten: `Toveren met licht. Schilder een landschap in donkere kleuren, bijvoorbeeld (–) een oerwoud of een maanlandschap. Schilder een ander vel vol met verschillende lichte kleuren. Knip hier figuren uit. Leg ze op je landschap.'

De Bie en Leenen zijn helaas niet helemaal ontkomen aan de schoolse toon van veel informatieve kinderboeken. `Rembrandt wilde maar één ding en dat was schilder worden. Gelukkig begrepen zijn ouders hem', staat er dan, of: `De rijke mensen vonden zichzelf erg belangrijk. Dat wilden ze graag aan anderen laten zien.' Sommige gedeelten uit het boek laten je ineens weer voelen hoe je als basisschoolleerling door een museum sjokt, met een stencil vol verplichte vraagjes. `Waarom denk je dat hij een schildersjas aanheeft?', `Zie je waar het licht op schijnt?' Gewoon lekker kijken is er niet bij, en dat biedt Wolkers dan weer wel.

Ceciel de Bie en Martijn Leenen: Rembrandt, Doe-Boek voor kinderen. Uitgeverij V-K Publishing i.s.m. Museum Het Rembrandthuis, Amsterdam. Vanaf 9 jaar. ƒ39,90

Jan Wolkers: De spiegel van Rembrandt. Waanders i.s.m. de Kunsthal Rotterdam. Vanf 11 jaar. ƒ24,50

    • Judith Eiselin