De wijze zieners van de eenwording

Europa dreigt uit handen van de zieners in handen van de rekenaars te raken. De zieners waren deze week bijeen in Berlijn ter herdenking van de val van de Muur in de avond van 9 november 1989. Helmut Kohl, Michail Gorbatsjov en George Bush mochten zich nog eenmaal vermeien in de warme aandacht van het dankbare volk. Zij hadden in de tijd na die negende november ieder hun verdienste. Kohl zag zijn kans en won de Duitse eenheid, Gorbatsjov hield zijn tanks binnen de kazernes en Bush hield zich nadrukkelijk op de achtergrond. Voor hem geen demonstratieve triomf op of rondom de Muur op een moment dat de Koude Oorlog toch al, als vanzelf, een einde nam.

Het is nu geen onderwerp van discussie meer, maar in de tijd na de opheffing van de Duitse deling was het een intrigerende vraag: werd Duitsland verenigd of herenigd? Gekozen werd veelal voor het eerste, want strikt genomen was van hereniging geen sprake. Duitsland binnen de grenzen van voor 1945 was immers aanzienlijk groter dan de Bondsrepubliek van vandaag. In de jaren vijftig was voor veel Duitsers de DDR nog Mitteldeutschland. De `Ostgebiete' waren `zeitlich unter Polnischer' of `zeitlich unter Russischer Verwaltung', zoals op kaarten soms stond aangegeven.

De `grenskwestie' heeft na de val van de Muur de gemoederen een tijdlang beziggehouden. De oude Bondsrepubliek had de door de geallieerden na de Tweede Wereldoorlog opgelegde oostgrens van Duitsland min of meer noodgedwongen aanvaard. Die grens liep niet langs het IJzeren Gordijn dat Duitsland later in tweeën splitste maar langs de rivieren Oder en Neisse tussen Duitsland en Polen. Was een met de DDR uitgebreide Bondsrepubliek bereid die grens te erkennen en impliciet afstand te doen van aanspraken op gebieden ten oosten van die rivieren? Kanselier Kohl hield met staatsrechtelijke argumenten de boot af. Hij meende als kanselier van de oude Bondsrepubliek een nieuwe entiteit niet te kunnen binden. Dat wekte wantrouwen bij de Europese bondgenoten die wilden meebeslissen over het toekomstige Duitsland.

Kohl heeft er dezer dagen aan herinnerd hoe de partners in Europa hem wilden dwingen tot een vredesconferentie waar Duitsland tegenover zijn voormalige vijanden in Oost en West zou hebben gestaan. Dat het er niet van kwam was te danken aan Kohls besliste afwijzing en de steun die hij kreeg van Bush. De Amerikaanse president begreep dat de klok niet kon worden teruggedraaid en de Bondsrepubliek na al die jaren van bondgenootschappelijke loyaliteit niet opnieuw de verslagene kon spelen. Gekozen werd voor een subtiele oplossing: een conferentie van de twee Duitslanden met de vier overwinnaars, de zogenaamde twee plus vier. Dat was logisch gezien de noodzaak de Duitse soevereiniteit van de nog altijd geldende beperkingen te bevrijden.

Het echte werk werd intussen verricht in de driehoek Washington-Moskou-Bonn. Gorbatsjov had zich niet door Thatcher en Mitterrand en sommige van zijn adviseurs laten verlokken tot een poging de Duitse eenwording af te remmen. Zelfs met de voorwaarde dat het nieuwe Duitsland lid zou zijn van de NAVO ging hij akkoord. In ruil daarvoor kreeg hij de toezegging dat het tijdperk van de confrontatie werd afgesloten. Achteraf lijkt het allemaal vanzelfsprekend. De DDR werd opgedeeld in de oude deelstaten die gezamenlijk aansluiting zochten bij de bestaande Bondsrepubliek. Zo werd voorkomen dat een geheel nieuwe staatsvorm moest worden gevonden. De federale opzet van Duitsland waarvoor bij de oprichting van de Bondsrepubliek bewust was gekozen werd bevestigd, evenals het regionalisme van het historische Duitsland.

Het nieuwe Duitsland voldeed op zijn beurt aan de voorwaarden van de partners. Het erkende de onveranderlijkheid van de grenzen in Europa en daarmee van de grens met Polen. Van grote stukken Oost-Europa waar niet alleen Duits bestuur was geweest, maar tot 1944-'45 ook eeuwenoude Duitse volksplantingen hadden bestaan deed de Bondsrepubliek afstand.

De verzoening die Kohl Duitsers en partners aanbood ligt besloten in de Europese eenheid, niet de eenheid van de oude gemeenschap van West-Europese landen, maar de eenheid van een Europa dat de deling van 1945 zal hebben overwonnen en tegelijkertijd de in dat jaar getekende kaart zal hebben aanvaard. Zoals een Duitse diplomaat het eens formuleerde: Duitsland zal pas rust vinden als het Westen zich ook aan zijn oostgrens bevindt. Wellicht doet die formule het eigene van Oost-Europa tekort, maar bedoeld werd dat Europa niet langer zou uiteenvallen in ideologisch, economisch en politiek tegenover elkaar staande delen en historische aanspraken voorgoed vervallen zouden zijn.

De Europese regeringsleiders zouden er goed aan doen zich dat idee eigen te maken. De eenwording van Europa moet niet worden beleefd als een soort Wiedergutmachung voor Europeanen die tientallen jaren lang aan hun lot zijn overgelaten. Er is geen reden voor schuldgevoel. De deling van Europa kwam voort uit de machtsverhoudingen zoals die gedurende de Tweede Wereldoorlog op de slagvelden waren ontstaan. De mythe van een verkwanseling van het Europese erfgoed door toenmalige leiders helpt niemand verder. Bovendien plaatst de benadering van de schulddelging de Europeanen aan gene zijde van de welstandsgrens in de beklagenswaardige positie van afhankelijke.

Nastreven van Europese eenheid is in het belang van alle Europeanen, in Oost en in West. Het gaat erom oude rivaliteiten te leren beheersen en nieuwe kansen te grijpen. Toen Kohl opmerkte dat zonder de dynamiek van de eenwording terugval in oorlog dreigde, werd hij uitgelachen. Maar die lach was nog niet verstomd of voor de vierde keer in dit decennium werd de Balkan door een oorlog bezocht, ditmaal, gezien het deelnemersbestand, al praktisch een wereldoorlog in een notendop.

De Europese Unie staat nu voor het besluit onderhandelingen over toetreding met een groot aantal Oost-Europese landen te beginnen of deze ten minste de status van kandidaatlid toe te kennen. Dergelijke onderhandelingen dreigen gemakkelijk te verzanden in detailkwesties en in vragen als: wie betaalt de rekening? Dat zijn geen onzinnige vragen, maar zij kunnen wel het zicht op waarom het allemaal was begonnen wegnemen. De drie staatslieden bijeen in Berlijn hebben met hun aanwezigheid de belofte van 1989 voor hen die haar vergeten waren nog eens in herinnering geroepen.

J.H. Sampiemon is commentator voor NRC Handelsblad.

    • J.H. Sampiemon