Waar is de nieuwe Bolkestein?

Geen feestredes, geen obligate receptietoestanden. Frits Bolkestein had al van te voren aangekondigd dat hij vandaag in de `oude zaal' van de Tweede Kamer in eigen stijl afscheid wilde nemen van Den Haag. Dus zou het officiële deel beperkt moeten blijven tot één korte toespraak gevolgd door een kort antwoord van Bolkestein zelf. En vooral ook geen lange rij met wachtenden om de vertrekker de hand te schudden.. ,,Frits Bolkestein heeft laten weten dat hij in de zaal zal rondlopen'', zo vermeldt de uitnodiging. En zo vertrekt Bolkestein dus van het Binnenhof op een manier zoals hij er in 1977 was binnengekomen: onconventioneel.

Ruim twintig jaar in de politiek, vanaf 1990 tot midden vorig jaar als fractievoorzitter van de VVD zelfs een van de meest prominente politici van het land, maar al die tijd voor iedereen een raadsel gebleven. In hun eerder dit jaar verschenen portretterende boek over Bolkestein beloven de auteurs Max van Weezel en Leonard Ornstein inzicht te geven in de ,,drijfveren en ambities van deze vreemde eend in de bijt.'' Maar ondanks de talloze gesprekken die zij met Bolkestein en de vele mensen uit zijn omgeving hebben gevoerd, blijft dat ultieme antwoord uit. Bolkestein valt eenvoudigweg niet te doorgronden. De enige constante in het verschijnsel Bolkestein is nu juist zijn totale onvoorspelbaarheid.

Zijn overstap naar Europa is daarvan het bewijs. Als politiek leider van de VVD toonde hij zich wars van details. Het ging hem om de onderliggende fundamentele vragen. Vragen die in Nederland in zijn ogen bij voorkeur niet werden gesteld, want die konden maar verstorend werken op de consensus-gedachte. Als Europees commissaris voor de interne markt heeft hij daarentegen dagelijks te maken met uiterst nauwgezette en gecompliceerde regelgeving. Kortom, het is onbegrijpelijk wat iemand als Bolkestein daar in Brussel nu heeft te zoeken. Eigenlijk is het alleen maar te begrijpen vanuit de gedachte dat Bolkestein nu eenmaal onbegrijpelijk is.

Bolkestein valt dus niet te plaatsen, maar hetzelfde geldt voor zijn aanhangers. Allereerst is er de paradox dat hij als niet-volkse politicus – niemand die zo bekakt praat, niemand die zo afstandelijk overkomt, niemand die zo grossiert in namen van internationale intellectuelen (maar ondertussen niet weet wie Gordon is) – van de VVD echt een volkspartij heeft gemaakt. Als verklaard tegenstander van het indertijd door Ed Nijpels gepropageerde `Veronica-liberalisme' heeft Bolkestein wel en masse de modale Veronica-kijker aan de VVD weten te binden.

Dat heeft natuurlijk alles te maken met zijn onderwerp-keuze en dan vooral het verwoorden ervan. Er zat bij voorbeeld nogal wat verschil tussen Bolkesteins' openbare uitlatingen over buitenlanders en het feitelijke, genuanceerde, stemgedrag van de VVD Tweede-Kamerfractie over hiermee samenhangende wetsvoorstellen. Datzelfde patroon was bij andere kwesties te bespeuren: hoog profiel naar buiten toe, loyaal gedrag als het op stemmen aankwam. Bolkestein heeft met verve zijn rol als `gouvernementele oppositieleider' gespeeld. Het leverde hem verongelijkte gezichten op het Binnenhof op, maar daartegenover stonden de stemmen van de mensen in het land.

Daarnaast heeft Bolkestein de band weten te smeden met de `intellectuele elite' of wat daarvoor in Nederland meent te moeten doorgaan. Hij heeft op zijn manier de aldaar heersende honger naar debat weten te stillen. Dat is een knappe exercitie geweest die overigens meer zegt over de hongerigen dan hun weldoener. Want het blijft frappant dat heel veel mensen die in de jaren zeventig met hun `ideologische gelijk' andersdenkenden verketterden nu plotseling zo wegliepen met de conservatief en in hoge mate politiek incorrecte Bolkestein. Ging het hen dan misschien toch louter om het spel en deden de onderliggende opvattingen er minder toe?

De kracht van Bolkestein is zondermeer geweest dat hij onderwerpen heeft weten te agenderen. Daarmee toonde hij zich een klassiek politiek leider. Daar komt bij dat het paarse, tegenstellingen ontkennende polderklimaat een uitermate geschikte voedingsbodem was voor zijn wijze van optreden. Juist in die sfeer kon hij geheel conform de leer der dialectiek gedijen.

Als de omstandigheden zo bepalend zijn voor het succes, moet er ruimte zijn voor een nieuwe Bolkestein. Maar het interessante is dat na zijn vertrek als fractievoorzitter niemand de rol van Bolkestein heeft overgenomen. Het leek er even op dat Ad Melkert, sinds vorig jaar fractievoorzitter van de PvdA in het gat zou springen. In het eerste jaar heeft hij zich echter veel meer machtspoliticus dan ideeënpoliticus getoond. Het is fascinerend te zien hoe Melkert elke millimeter ruimte die ontstaat, onmiddellijk opeist. Maar het is wel een voorstelling voor de politieke inner circle die dan ook tot geen enkele rimpelling buiten het Binnenhof leidt. Melkert kan in feite ook niet anders, zolang niet hij maar Wim Kok de politiek leider van de PvdA is.

En zo blijft het primaat van het bestuur inplaats van het primaat van de politiek in Nederland overheersend. Bolkestein was de uitzondering die de regel bevestigde. Hij heeft ervoor gezorgd dat de verkramptheid in het denken verdween. Maar de tragiek is dat deze doorbraak volledig aan zijn persoon gebonden was. Bolkestein is weg en de rust is terug. Maar het is juist die rust die zo bedrieglijk is.

    • Mark Kranenburg